СОВЕТ ГОРОДА МАМАДЫШ МАМАДЫШСКОГО МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
     ул. М. Джалиля, 23/33, г. Мамадыш, 422190		ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МАМАДЫШ
 МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ МАМАДЫШ ШӘҺӘРЕ СОВЕТЫ
М.Җәлил ур., 23/33, Мамадыш ш., 422190	

тел.(85563) 3-15-90, факс 3-24-00 ; e-mail:gorsovet.madysh@tatar.ru
 
                   КАРАР                                           РЕШЕНИЕ
                   № 1-31                                       «27» август, 2025 ел

 «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре» муниципаль берәмлеге территориясен төзекләндерү кагыйдәләрен раслау турында

“Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында” 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль закон,   "Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре" муниципаль берәмлеге Уставы нигезендә, Мамадыш муниципаль районы Мамадыш шәһәре территориясендә төзекләндерү объектларын чистартуга һәм тәртиптә тотуга бердәм таләпләр билгеләү максатларында Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре Советы КАРАР КАБУЛ ИТТЕ:

1. «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре» муниципаль берәмлеге территориясен төзекләндерү кагыйдәләрен расларга (кушымта итеп бирелә).

2. Түбәндәге карарларны үз көчен югалткан дип танырга:

- Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре" муниципаль берәмлеге территориясен төзекләндерү кагыйдәләрен раслау турында" 2018 елның 19 апрелендәге 2-24 номерлы Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Советы карары;
-  "Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы Мамадыш шәһәре" муниципаль берәмлеге территориясен төзекләндерү кагыйдәләренә үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертү турында" Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре Советы карары.
2. Әлеге карарны "Интернет" мәгълүмат-телекоммуникация челтәрендә  http://madysh.tatarstan.ru адресы буенча һәм Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында (pravo.tatarstan.ru) урнаштырырга.
3. Әлеге карар Татарстан Республикасының рәсми хокукый мәгълүмат порталында (pravo.tatarstan.ru) рәсми басылып чыккан (халыкка җиткерелгән) көненнән үз көченә керә.
7. Карарның үтәлешен тикшереп торуны үз җаваплылыгымда калдырам.

Татарстан Республикасы
Мамадыш муниципаль районы 
Мамадыш шәһәре Шәһәр башлыгы                                        В.И.Никитин 
Татарстан Республикасы 
Мамадыш муниципаль районы 
Мамадыш шәһәре Советының
27.08.2025 ел, №1-31
 карары белән расланды

 «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре» муниципаль берәмлеге территориясен
 төзекләндерү кагыйдәләре 

I. Гомуми нигезләмәләр 
1. «Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре» муниципаль берәмлеге территориясен төзекләндерү кагыйдәләре (алга таба текст буенча - кагыйдәләр) "Россия Федерациясендә җирле үзидарә оештыруның гомуми принциплары турында" 2003 елның 6 октябрендәге 131-ФЗ номерлы Федераль законны үтәү йөзеннән, әйләнә-тирә мохитне саклау, халыкның санитар-эпидемиологик иминлеге, башка норматив хокукый Россия Федерациясе, Татарстан Республикасы актлары һәм муниципаль норматив хокукый актлар, әйләнә-тирә мохитне саклау турындагы федераль закон, халыкның санитар-эпидемиологик иминлеге турында Россия Федерациясенең, Татарстан Республикасының һәм муниципаль норматив хокукый актлар нигезендә эшләнгән.

2. Әлеге Кагыйдәләр, оештыру-хокукый рәвешенә бәйсез рәвештә, барлык физик һәм юридик затлар өчен мәҗбүри.

3. Әлеге Кагыйдәләр "Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районының Мамадыш шәһәре" муниципаль берәмлегенең бөтен территориясендә (алга таба текст буенча - Шәһәр җирлеге) эшли һәм түбәндәге  таләпләрне билгели:

1) биналарны (торак йортларны да кертеп), алар урнашкан корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен тоту буенча тиешле биналарның, корылмаларның һәм корылмаларның тышкы күренешен саклау;

2) төзекләндерү эшләре исемлегенә һәм аларны үтәү ешлыгы;

3) биналар милекчеләренең (алардагы урыннар) һәм янәшәдәге территорияләрне төзекләндерүдә катнашу тәртибен билгеләү;

4) шәһәр җирлеге территориясен төзекләндерүне оештыру (урамнарны яктыртуны, территорияне яшелләндерүне, урамнар исемнәре һәм йортларның номерлары булган күрсәткечләр урнаштыру, кече архитектура формаларын урнаштыру һәм карап тотуны да кертеп).

  4. Территорияләрне төзекләндерү элементларын проектлау һәм урнаштыру шәһәр төзелеше һәм җир законнары, махсус нормалар һәм кагыйдәләр, дәүләт стандартлары, муниципаль берәмлекнең Генераль планы, Җирдән файдалану һәм төзелеш кагыйдәләре, билгеләнгән тәртиптә расланган проект документациясе нигезендә гамәлгә ашырыла.

5. Әлеге Кагыйдәләр шәһәр җирлеге территориясендә көнкүреш һәм сәнәгать калдыкларын җыюны, алып китүне, транспортировкалауны, утильләштерүне һәм эшкәртүне оештыру буенча мөнәсәбәтләрне җайга салмый.

 Төп төшенчәләр 
6. Әлеге Кагыйдәләрне гамәлгә ашыру максатларында түбәндәге төшенчәләр кулланыла:

арборицидлар - чүп булып саналучы агач-куакларга каршы кулланыла торган химик матдәләр;

Сосновский балтырганы - зонтиклылар семьялыгына керә торган биек булып үсүче үсемлек. Үсемлек озак вакыт төзәлми торган көчле пешүләр китереп чыгарырга сәләтле;

гербицидлар - үсемлекләрне юкка чыгару өчен кулланыла торган химик матдәләре;

җирле әһәмияттәге автомобиль юлы - транспорт чаралары хәрәкәте өчен билгеләнгән һәм автомобиль юлының бүленгән полосасы чикләрендә һәм аларда урнашкан яисә алар астында урнашкан конструктив элементларны (юл полотносы, юл өслеге һәм шуңа охшаш элементлар) һәм аның технологик өлеше булган юл корылмаларын - саклагыч юл корылмаларын, ясалма юл корылмаларын, җитештерү объектларын, автомобиль юлларын төзекләндерү элементларын үз эченә алган транспорт инфраструктурасы объекты;

архитектур яктырту - кичке вакытта сәнгати-тәэсирле визуаль мохит формалаштыру, әлеге Кагыйдәләрдә каралган очракларда, җирлек территориясендә урнашкан аерым бинаны яисә корылманы, биналар комплексын, мәдәни мирас объектларын, төзекләндерү элементларын, архитектура-ландшафт объектларын караңгылыктан һәм образлы интерпретацияләүдән ачыклау өчен кулланыла;

фасадның архитектур үзенчәлекләре - бинаның фасадның, шәһәр төзелеше мохитенең конструктив һәм эстетик сыйфатларын чагылдыра торган аермалы характеристикалары (стиль һәм композицион бөтенлек, ритм, ярашлылык һәм пропорциональ булу, визуаль кабул итү, ачык һәм ябык киңлекләр балансы);

фонсыз конструкцияләр - тышкы мәгълүмат чараларын әзерләү ысулы, корылма аерым хәрефләрдән, билгеләрдән,  декоратив элементлардан тора;

территорияне төзекләндерү - әлеге Кагыйдәләрдә гражданнарның яшәү шартларының уңайлылыгын тәэмин итүгә һәм арттыруга, җирлек территориясенең санитария һәм эстетик хәлен яхшыртуга, торак пунктлар территориясен һәм аның территориясендә урнашкан объектларны, шул исәптән гомуми файдаланудагы территорияләрне, җир кишәрлекләрен, биналарны, корылмаларны, территорияләрне карап тотуга юнәлдерелгән чаралар комплексын гамәлгә ашыру эшчәнлеге;

вертикаль яшелләндерү - биналарның фасад өслекләрен һәм корылмаларны, шул исәптән балконнарны, көймәләрне, галереяларны, терәк стеналарын һ.б. куллануны, аларда стационар һәм мобиль яшел утыртмаларны урнаштыру өчен;

витрина - фасадның бер өлешен биләп торучы тоташ пыялалау рәвешендәге проем (тәрәзә, витраж);

барлыкка килгән төзелешнең тышкы архитектур йөзе - җирлекнең тышкы образын формалаштыручы авыл җирлеге биналары һәм территорияләре фасадларының архитектур-сәнгать һәм шәһәр төзелеше үзенчәлекләре;

тышкы яктырту ысулы - мәгълүмати конструкцияне яктырту ысулы, ул вакытта мәгълүмат кыры аңа юнәлтелгән утның еракта урнаштырылган чыганагы белән яктыртыла;

квартал эчендәге (җирле) юл - магистраль урамнардан торак йортлар төркемнәренә һәм кварталның башка урыннарына таба транспорт һәм җәяүлеләр хәрәкәте өчен билгеләнгән автомобиль юлы;

төзекләндерүне торгызу - юлларның, хуҗалык проездының, тротуарның бөтен киңлегенә сыйфатлы асфальт түшәмәне торгызуны, бордюр ташын кире урнаштыруны, туфракның уңдырышлы катламын торгызу, газ үләннәре чәчелү һәм бозылган яшел утыртмалар утырту тырмасы астына газлар ремонтлауны, реклама конструкцияләрен һәм төзекләндерүнең башка элементларын торгызуны үз эченә алган эшләр комплексы;

газон - махсус сайлап алынган үләннәр орлыклары чәчелә торган, ул утырту өчен фон, парк корылмалары һәм ландшафт композициясенең мөстәкыйль элементы булып тора, шулай ук табигый үлән капламы;

 декоратив-монументаль сәнгать - ул төзекләндерү элементлары, шул исәптән массакүләм йөрү биналары һәм корылмалары, гомуми файдалану территорияләре өчен, декоратив-сәнгать бизәлешен кулланып махсус билгеләнгән кече архитектура формалары;

 декоратив-сәнгати бизәлеш - монументаль яисә декоратив сыннар рәвешендәге декоратив-монументаль сәнгать элементлары, монументаль яисә декоратив рәсем сәнгате, кырмыска, мозаика, орнамент, стрит-арт, инсталляция, барельеф, нәфис металл һәм объектның сәнгатьлелеген һәм имиджын күтәрүгә йогынты ясый торган башка төрләр;

мәгълүматны тапшыруның динамик ысулы - мәгълүматны электрон чыганаклардан файдаланып тапшыру ысулы һәм мәгълүматны алмаштыруны күздә тоткан табло;

йорт биләмәсе - ишегалды корылмалары булган индивидуаль торак йорт һәм әлеге йорт урнашкан җир кишәрлеге;

ишегалды корылмалары - җир кишәрлегендә урнашкан вакытлы ярдәмче корылмалар (базлар, күгәрченнәр, сарайлар һ.б.);

бина - автоном рәвештә яшәргә, реконструкцияләнергә һәм эксплуатацияләнергә мөмкин булган бердәм күләм төзелеш системасын (төзелешкә бер рөхсәт нигезендә төзелгән) тәшкил итүче капиталь төзелеш объекты;

яшел утыртмалар - табигый һәм ясалма килеп чыккан агач-куаклык һәм үләнчел үсемлекләре җыелмасы (паркларны, урманнарны, махсус сакланылучы табигать территорияләрен, бульварларны, скверларны, бакчаларны, бакчаларны, газоннарны, чәчәклекләрне, шулай ук аерым торучы агачларны һәм куакларны да кертеп);

җир кишәрлеге - җир өслегенең характеристикалары булган, аны индивидуаль билгеле бер әйбер сыйфатында билгеләргә мөмкинлек бирә торган өлеше;

җир эшләре - туфрак казуга, салуга, камилләштерелгән яисә туфрак катламы бозылуга йә юлларны һәм тротуарларны камилләштерелгән җәюгә (салуга) бәйле эшләр;

инженерлык коммуникацияләре - шәһәр җирлеге территориясендә гамәлдә булган яисә салына торган инженерлык-техник тәэмин итү челтәрләре: суүткәргеч, канализация, җылыту, торбаүткәргеч, электр тапшыру линияләре, элемтә һәм башка инженерлык корылмалары;

Түбәләрне яшелләндерү – биналар һәм корылмаларның түбәләрен, аларда архитектура-ландшафт объектлары (газоннар, чәчәкләр, бакчалар, агачлар һәм куаклар белән мәйданчыклар һ.б.) булдыру өчен куллану.

яңгыр канализациясе (яңгыр сулары) - өске (яңгыр сулары, таллар), су юу һәм дренаж суларын транспортировкалау өчен билгеләнгән технологик яктан бәйле инженерлык корылмалары (улаклар, яңгыр сулары, лотоклар һәм торбалар) комплексы;

җемелдәвек яктылык - яктылык агымы характеристикаларын (төс, яктылык, керешү чираты һ.б.) алмаштыруны күздә тота торган яктылык-одинамик нәтиҗә;

тышкы яктырту - торак пунктның магистральләр, урамнар, мәйданнар, парклар, скверлар, бульварлар, ишегаллары һәм җәяүлеләр өчен билгеләнгән элементлар җыелмасы;

килеп туган төзелешнең тышкы архитектур йөзен бозу - шәһәр җирлегендә барлыкка килгән төзелешнең тышкы архитектур йөзен саклау кирәклеген исәпкә алып, урнаштыруга рөхсәт ителә торган һәм рөхсәт ителми торган тышкы мәгълүмат урнаштыру чараларының тибына һәм төренә карата таләпләрне, шул исәптән тышкы күренешкә яисә мондый конструкцияләрне урнаштыру урынына таләпләрне үтәмәү;

санкцияләнмәгән чүплек - үз белдеге (рөхсәтсез) ташландыру (урнаштыру) яисә каты көнкүреш, эре габаритлы, төзелеш калдыкларын, юридик яисә физик затлар эшчәнлеге барышында барлыкка килгән башка чүп-чарны берләштерү, 50 кв. метрдан артык мәйданда һәм 30 куб. метрдан артык күләмле;

стационар булмаган сәүдә объекты - ул сәүдә объекты (павильон һәм киоск), ул, күчмә корылмалардан тыш, җир кишәрлеге белән нык бәйле булмаган вакытлы корылма яисә вакытлы конструкция булып тора;

яшелләндерү - үсемлек компонентларын актив кулланып муниципаль берәмлек тирәлеген формалаштыруны тәэмин итә торган территорияне төзекләндерү һәм ландшафт оешмасы элементы, шулай ук инженерлык әзерлегенең төрле төрләре буенча эшләр үткәрүгә (вертикаль планлаштыру, терраслау, кронирование һ.б.) бәйле комплекслы процесс һәм яшелләндерелгән территорияләрне төзекләндерү: турыдан-туры агач утырту, шул исәптән эре үлчәмнәр, куаклыклар, үләнчел газлар, чәчәклекләр, альпинарийлар һәм рокарилар булдыру, махсуслаштырылган бакчалар төзү һ.б.лар төзү белән бәйле комплекслы процесс;

гомуми файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр - гомуми файдаланудагы территорияләрдә урнашкан скверлар, парклар, бакчалар һәм бульварлар;

чикләнгән файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр - предприятиеләр, оешмалар, учреждениеләрнең яшелләндерелгән территорияләре;

махсус билгеләнештәге яшелләндерелгән территорияләр - санитария зоналары, су саклау зоналары, зиратларны яшелләндерү, үсентеләр питомниклары;

махсус сакланылучы табигать территорияләре - табигать комплекслары һәм аеруча табигатьне саклау, фәнни, мәдәни, эстетик, рекреацион һәм савыктыру әһәмиятенә ия булган, җирле үзидарә органнары карарлары тарафыннан тулысынча яисә өлешчә хуҗалык файдалануыннан алынган һәм алар өчен махсус саклау режимы билгеләнгән җир, су өслеге һәм алар өстендәге һава киңлеге участоклары;

җәмәгать транспортының көтү һәм туктау урыннары - җәмәгать транспортын туктату, пассажирлар утырту һәм төшерү зонасына һәм җәмәгать транспортында пассажирлар көтеп тору зонасына ия махсус җиһазландырылган мәйданчык;

пыялаланган фасад - фасадның бөтен яссылыгын яисә аның шактый өлешен алып тора торган тоташ пыяладан эшләнгән фасад;

яктыртуның ачык ысулы - яктылык чыганагының аны тарату өчен каршылыклары булмаган мәгълүмати конструкцияне яктырту ысулы;

объектның архитектур яктырту паспорты - билгеләнгән тәртиптә килештерелгән, аерым бинаның яисә корылманың, биналар комплексының, мәдәни мирас объектларының, төзекләндерү элементларының, җирлек территориясендә урнашкан архитектура-ландшафт объектларының бәйрәм (вакыйгалар) яктыртуын да кертеп, бердәм архитектура-сәнгать яктыртуын билгели торган һәм аның Внешняя бизәлешенә таләпләр билгели торган документ;

биналар һәм корылмалар фасадларының колористик хәл итү паспорты, шул исәптән фасадларның некапиталь (фасадларның төсле хәл ителеше) - билгеләнгән тәртиптә расланган фасадларның (фасадларның элементларын да кертеп) Внешняя бизәлешенә таләпләр билгели торган бердәм архитектура һәм төсләр чишелешен билгели торган документ;

җәяүлеләр өчен зоналар - халыкны ял итү һәм мәдәни-көнкүреш максатларында хәрәкәт итә торган авыл җирлеге территорияләре участоклары, транзит хәрәкәт итү максатларында һәм билгеле бер характеристикаларга ия: урамнан тыш һәм җир өсте җәмәгать транспорты тукталышы булу, хезмәт күрсәтү объектларының, тарих һәм мәдәният һәйкәлләренең, рекреацияләрнең күп туплануы һ.б.лар, җәяүлеләр агымнарының суммар тыгызлыгы югары. Пешеходная зоналар эспландларда, Пешеходная урамнарында, торак пункт мәйданнарының Пешеходная частьларында формалашырга мөмкин;

йорт алды территориясе - яшелләндерү һәм төзекләндерү элементлары булган күпфатирлы йорт урнашкан җир кишәрлеге, әлеге йортка хезмәт күрсәтү, эксплуатацияләү һәм төзекләндерү өчен билгеләнгән һәм күрсәтелгән җир кишәрлегендә урнашкан башка объектлар;

якындагы территория - гомуми файдаланудагы территория, ул Татарстан Республикасы законы белән билгеләнгән тәртип нигезендә бинага, төзелешкә, корылмага, җир кишәрлегенә, әгәр шундый җир кишәрлеге төзелгән булса һәм чикләре җирлек территориясен төзекләндерү кагыйдәләре белән билгеләнгән очракта, гомуми файдаланудагы территория;

тышкы мәгълүмат чараларын (паспортны) урнаштыру проекты - муниципаль хокукый акт белән расланган, ул төзекләндерү элементының Внешняя күренешен һәм төгәл урынын, ә атап әйткәндә тышкы мәгълүмат чараларын билгели торган һәм аны идентификацияләү өчен кирәкле башка белешмәләрне үз эченә алган билгеләнгән рәвештәге документ;

территорияне санитар чистарту - аерым территориядән җыю, каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны алып китү һәм утильләштерү (зарарсызландыру);

яктылык тартмасы - тышкы мәгълүмат чараларын әзерләү ысулы, корылма эчке яктыртылган бер күләмнән яисә күләмле элементлардан гыйбарәт;

махсуслаштырылган оешмалар - муниципаль контрактлар нигезендә авыл җирлеге территориясен төзекләндерү өлкәсендәге эшчәнлекнең махсус төрләрен гамәлгә ашыручы төрле оештыру-хокукый рәвештәге юридик затлар;

территорияләрне карап тоту - җир кишәрлегендә урнашкан биналарны, корылмаларны, кече архитектура формаларын, коймаларны, төзелеш мәйданчыкларын, яшел утыртмаларны, җир асты инженерлык коммуникацияләрен һәм аларның конструктив элементларын, транспорт инфраструктурасы объектларын үз вакытында ремонтлау һәм фасадларын карап тотуга бәйле чаралар комплексы;

җирле әһәмияттәге юлларны карап тоту - юлларның, юл корылмаларының, юлларны комплекслы төзекләндерү элементларының транспорт-эксплуатация торышын тәэмин итә торган эшләр комплексы;

Тышкы мәгълүматны (вывеска) урнаштыру чарасы -  территорияне төзекләндерү элементы, ул биналарны һәм корылмаларны, шул исәптән капиталь булмаган корылмаларны, мәгълүмати рәсмиләштерү максатларында оешма урнашкан урында һәм (яисә) турыдан-туры товар реализацияләү, хезмәтләр күрсәтү урынында урнаштырыла торган мәгълүмати конструкция булып тора, "кулланучылар хокукларын яклау турында" Федераль законның 9 статьясы нигезендә, атап әйткәндә, оешманың фирма исеме (исеме), урнашкан урыны (адресы) һәм аның эш режимы турындагы мәгълүматны, шулай ук закон нигезендә урнаштыру мәҗбүри булган яисә эшлекле әйләнеш гадәте нигезендә урнаштырыла торган һәм реклама белән бәйле максатларны күздә тотмаган мәгълүматны үз эченә алган мәгълүматны күрсәтү мәҗбүри. "Тышкы мәгълүматны урнаштыру чаралары" һәм "тышкы мәгълүмат чарасы" төшенчәләре тәңгәл;
суперграфика - фасадларның архитектур-сәнгати бизәлеше алымнарының берсе (рәсем, орнамент, барельеф, мозаика);

тактиль өслек - өске катлам фактурасының сизелерлек үзгәреше булган өслек;

территорияләрне җыештыру - җитештерү һәм куллану калдыкларын, башка чүп-чарны, карны махсус билгеләнгән урыннарга җыюга, алып китүгә бәйле эшчәнлек төре, шулай ук халыкның экология һәм санитар-эпидемиологик иминлеген һәм әйләнә-тирә мохитне саклауга юнәлдерелгән башка чаралар;

Күрсәткечләр - урамнарның, йортларның һәм җир участокларының исемнәре, подъездларның һәм фатирларның номерлары күрсәткечләре, янгын гидранты, грунт геодезик билгеләре, магистраль һәм су үткәрү челтәре коелары, канализация, җир асты газүткәргече корылмалары, полигонометрик билге, бина фасадына урнаштырыла торган инвалидлар өчен объектның файдалана алуы күрсәткечләре, җирлек турында гомумиләштерелгән мәгълүматны, туризм өлкәсендәге объектларның, мәгариф объектларының, дәүләт һәм муниципаль учреждениеләрнең аерым торучы стела рәвешендәге урнашуы;

торак пункт урамнары һәм юллары - гомуми файдаланудагы территорияләр, аларның мохите эстетикасына югары таләпләр куелган юллар Торак пунктның урамнары һәм юллары исемлеге, җирлекнең муниципаль хокукый актлары белән раслана;

вәкаләтле органнар - шәһәр җирлеге башкарма комитетының үз компетенциясе чикләрендә шәһәр җирлеге территориясен оештыруны, координацияләүне һәм тикшереп торуны гамәлгә ашыручы функциональ һәм территориаль органнары, аерым вәкаләтләр бирелгән очракта һәм җирле үзидарәнең башка органнары;

фасад - бинаның тышкы ягы (төп, ян, ишегалды). Бинаның төп фасады күз күреме иң зур зонага ия, кагыйдә буларак, магистраль һәм / яки башка әһәмияткә ия урамнарны кабул итүгә юнәлдерелгән;

фон конструкцияләре - хәрефләр, билгеләр һәм декоратив элементлар фон өслегендә урнашкан тышкы мәгълүмат чараларын әзерләү ысулы;

фриз - фасадның декоратив әйләнә торган элементы яки горизонталь полоса рәвешендәге козырек;

фронтон - бинаның фасадының соңгы кат тәрәзәләренең өске билгеләреннән яисә чыгыш ясаучы элементлардан фасадның өске ноктасына кадәр үлчәнгән түбәдән югарырак күтәрелүче йомгаклау өлеше;

төзекләндерү элементлары - территорияне төзекләндерүнең состав өлеше буларак кулланыла торган декоратив, техника, планлаштыру, конструктив җайланмалар, яшелләндерү элементлары, җиһазларның һәм бизәлешнең төрле төрләре, шул исәптән биналарның, корылмаларның фасадлары, кече архитектура формалары, капиталь булмаган стационар корылмалар һәм корылмалар, мәгълүмати щитлар һәм күрсәткечләр.

 II. Территорияләрне төзекләндерүгә, карап тотуны һәм җыештыруны оештыруга гомуми таләпләр

7. Җирлекнең бөтен территориясе һәм анда урнашкан барлык биналар (торак йортларны да кертеп) һәм корылмалар (алга таба - биналар, корылмалар) төзекләндерелергә, карап тотылырга һәм җыештырылырга тиеш.

8. Гомуми файдаланудагы территорияләрне, шул исәптән мәйданнар, урамнар, машина юллары, җирле әһәмияттәге автомобиль юллары, яр буйлары, скверлар, бульварлар, пляжлар, башка объектлар белән шөгыльләнүче җир кишәрлекләрен карап тотуны һәм җыештыруны үз вәкаләтләре чикләрендә гамәлгә ашыралар.

9. Физик һәм юридик затлар, аларның оештыру-хокукый рәвешләренә бәйсез рәвештә, милек хокукындагы, башка хокуктагы яисә мәҗбүри хокуктагы (алга таба - җир кишәрлекләренең хокук ияләре), янәшәсендәге территорияне, шулай ук законнарда һәм әлеге Кагыйдәләрдә каралган күләмдә биналарны, корылмаларны, мөстәкыйль рәвештә яисә махсуслаштырылган оешмаларны үз акчалары исәбеннән җәлеп итеп гамәлгә ашыралар.

Бина, корылма милекчелек хокукында яисә башка әйбер хокукында булган яисә берничә зат өчен мәҗбүри хокукта булган очракта, җыештырылырга тиешле территория милек хокукындагы өлешкә яисә күчемсез милек объектына башка хокукка пропорциональ рәвештә билгеләнә.

Җир кишәрлеге территориясендә төрле затларга караган берничә бина, корылма булса, территорияне тоту һәм җыештыру чикләре яклар килешүе белән билгеләнергә мөмкин.

Килешү булмаса, җыештырылырга тиешле территория биналарның, корылмаларның барлык милекчеләре яисә башка хуҗалары (кулланучылар) арасында тигез өлешләрдә билгеләнә.

Физик яисә юридик зат биләмәсендәге җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән очракта, биләмәсендәге фактта урнашкан җир кишәрлеге чиге, шулай ук аның янәшәсендәге территория җыештырылырга тиеш.

Бина, корылма милек хокукында яисә башка төрле хокукта булган очракта, берничә зат мәҗбүри хокукта булса, фасадның эчтәлеге якларның килешүе белән билгеләнергә мөмкин.

Килешү булмаса, фасадның эчтәлеге милек хокукында яисә күчемсез милек объектына башка хокукта өлешләргә пропорциональ рәвештә гамәлгә ашырыла.

10. Җирле әһәмияттәге автомобиль юлларын тоту һәм җыештыру муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге төр эшләрне үткәрүгә конкурс откан махсуслаштырылган оешмалар тарафыннан гамәлгә ашырыла.

11. Күпфатирлы йортларның һәм аның янәшәсендәге территорияләрнең йорт яны территорияләрен тоту һәм җыештыру күпфатирлы йортлар белән идарә итүнең бер ысулы: торак милекчеләре ширкәте яисә торак кооперативы яисә башка махсуслаштырылган Потребительская кооперативы, идарәче оешма, коммуналь оешмалар каты коммуналь калдыкларны булдырганда һәм чыгарганда, күпфатирлы йортта гомуми мөлкәтне тоту һәм ремонтлау эшләрен башкаручы затлар тарафыннан әлеге йортта урыннар милекчеләре күпфатирлы йорт белән турыдан-туры идарә иткәндә гамәлгә ашырыла (алга таба - идарәче оешмалар).

12. Индивидуаль торак йортлар һәм аңа якын территорияләр территорияләрен тоту һәм җыештыру мондый йортларның милекчеләре (яллаучылар) тарафыннан гамәлгә ашырыла.

13. Яшелләндерү һәм төзекләндерү элементларын тоту һәм карау түбәндәгеләрне гамәлгә ашыра:

1) җир кишәрлеге милекчеләре яисә башка хокук ияләре - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә (яисә, җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән очракта, җир кишәрлегенең фактта урнашкан чиге буенча) һәм йорт биләмәсе периметры буенча территория 
10 м яисә урамның машина йөрү өлешенә кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);

2) гомуми файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр чикләрендә - муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге эшләрне башкаруга конкурс откан вәкаләтле орган яисә махсуслаштырылган оешма;

3) чикләнгән файдаланудагы яшелләндерелгән территорияләр (предприятиеләр, оешмалар, учреждениеләр) һәм махсус билгеләнгән урыннар чикләрендә (санитария зоналары, су саклау зоналары, зиратлар, питомниклар) - әлеге объектларның хуҗалары;

4) йорт яны территорияләре чикләрендә - күпфатирлы йортлардагы торак урыннар милекчеләре яисә идарәче оешмалар;

5) җир өсте коммуникацияләренең, шул исәптән электр челтәрләренең, яктырту челтәрләренең, радиолинияләрнең сак зоналарында күрсәтелгән коммуникацияләр хуҗалары;

6) җир асты коммуникацияләренең сак зоналарында (әгәр урнаштыру рөхсәт ителгән булса) - күрсәтелгән коммуникацияләр хуҗалары.

14. Урамнардан һәм юллардан грунт һәм җир өсте суларын чыгару өчен билгеләнгән кюветларны, торбаларны, дренаж корылмаларын җыю һәм чистарту, су сиптерү коллекторларын һәм яңгыр суларын агызу коеларын чистарту аларны эксплуатацияләүче оешмалар тарафыннан башкарыла.

15. Диспетчерлык пунктларын, җәмәгать транспортының ачык мәйданнарын тоту һәм җыештыру пассажирлар транспортын эксплуатацияләүче оешмалар тарафыннан башкарыла.

16. Җәмәгать транспортын көтүнең павильоннарын тоту һәм җыештыру вәкаләтле территориаль органнар тарафыннан муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге төр эшләрне үткәрүгә конкурс откан махсуслаштырылган оешмалар белән шартнамәләр нигезендә тәэмин ителә.

17. Автомобиль юлларының юл буе полосасында яисә алар янында урнашкан сервис (кибетләр, кафе, отельләр, АЗС, СТО, Отдых мәйданчыклары) объектларына бирелгән территорияләрне тоту һәм җыештыру мондый объектларның хуҗасы (милекчесе) тарафыннан гамәлгә ашырыла.

18. Җәмәгать бәдрәфләрен урнаштыру һәм тоту тәртибе гамәлдәге законнар, санитария кагыйдәләре һәм нормалары нигезендә билгеләнә.

Бәдрәфләрнең санитар һәм техника хәлен аларның милекчеләре, хуҗалары, арендаторлары яки махсуслаштырылган оешмалар тәэмин итә, аларга хезмәт күрсәтә.

19. Төзекләндерү эшләрен башкару чоры, объектларның тиешле санитар һәм техника торышын тәэмин итүне исәпкә алып, эшләр заказчысы тарафыннан билгеләнә.

20. Җирлек территориясен карап тоту һәм җыештыру чикләре, әлеге Кагыйдәләрнең VIII бүлеге нигезендә, бирелгән җир кишәрлегенең чикләре (җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән булса, биләмәдәге җир кишәрлегенең фактта урнашкан чиге буенча) һәм биналар һәм корылмалар милекчеләренең, аларда урнашкан территорияләрне төзекләндерүдә урыннарның катнашу тәртибе нигезендә әлеге Кагыйдәләрнең VIII бүлеге нигезендә билгеләнә.

21. вәкаләтле органнар җирлек территориясен, шул исәптән гомуми файдаланудагы территорияләрне, билгеләнгән вәкаләтләр чикләрендә карап тоту һәм җыештыру эшләренең үтәлешен тикшереп тора.

Шәһәр җирлеге территориясен, шул исәптән гомуми файдаланудагы территорияләрне, тоту һәм җыештыру эшләренең үтәлешен билгеләнгән вәкаләтләр чикләрендә тикшереп тору Мамадыш шәһәр җирлеге башлыгы йөзендә вәкаләтле орган тарафыннан гамәлгә ашырыла.

 III. Алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен тышкы күренешенә, фасадларның һәм коймаларның, юлларның, индивидуаль торак йортларның, яңгыр канализациясе челтәрләренең, күзәтү һәм яңгыр сулары коеларының, су бүлеп чыгару корылмаларының, техника элемтә чараларының, тышкы яктырту объектларының, кече архитектура рәвешләренең, стационар булмаган объектларның, төзелеш эшләрен җитештерү урыннарының, күмү урыннарының тышкы кыяфәтенә, автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау урыннарына карата таләпләр. Җирлек территориясен бәйрәм белән бизәү. Юл сервисы объектлары 

Алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен тоту буенча гомуми таләпләр 
22. Алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләренең эчтәлеген аларның милекчеләре яисә башка хокук ияләре мөстәкыйль рәвештә яисә махсуслаштырылган оешмаларны үз акчалары исәбеннән җәлеп итү юлы белән гамәлгә ашыралар.

23. Алар урнашкан биналарны, корылмаларны һәм җир кишәрлекләрен тоту биналарны, корылмаларны һәм алар урнашкан җир кишәрлекләрен төзекләндерүне үз эченә ала:

1) биналарның, корылмаларның фасадларын карап тоту;

2) җир кишәрлеген җыештыру һәм санитар-гигиена белән чистарту;

3) гражданнар, оешмалар һәм индивидуаль эшкуарлар эшчәнлеге нәтиҗәсендә барлыкка килә торган җитештерү һәм куллану калдыкларын җыю һәм алып китү;

4) җир кишәрлегендә урнашкан яшелләндерү һәм төзекләндерү элементларын карап тоту һәм карау.

24. Биналар, корылмалар фасадларының тышкы күренешенә гомуми таләпләр:

24.1. Биналар, корылмалар фасадлары өчен төп шарт булып архитектура-сәнгать образының, материалларның һәм төсле чишелешнең стильле бердәмлеге тора.

Фасадның, детальләрнең, элементларның һәм өстәмә җиһазларның каль участоклары комплекслы карар нигезендә урнаштырылырга тиеш. Тышкы мәгълүматны урнаштыру чаралары, гамәлгә кую такталарыннан, режим такталарыннан тыш, паспорт нигезендә урнаштырылырга һәм кулланылырга тиеш;

24.2. төсле карар фасадның характеристикаларына һәм стиленә, объектның функциональ билгеләнешенә, әйләнә-тирә мохиткә туры килергә тиеш;

24.3. Урамнан, стенадан һәм арка юллары ябылудан каралган йорт торналары (ян фасады) тулысынча Главная фасад төсенә буяла;

24.4. Биналарның фасады, корылмаларның төзелеш өлешендәге, декоратив бизәлештәге һәм инженерлык элементларына күренеп торган зыян күрергә тиеш түгел һәм тиешле эстетик халәттә ярдәм итәргә тиеш. Бинаның фасадын буяу фасадның гомуми мәйданының 5%тан да артмаска тиеш;

24.5. биналарның фасадларын, аерым детальләрне бетерү яки үзгәртү белән бәйле корылмаларны үзгәртү норматив хокукый актларда билгеләнгән тәртиптә рөхсәт ителә;

24.6. Бина фасадының төсләр гаммасы бинаның фасадларының төс чишелеше паспорты нигезендә билгеләнә һәм билгеләнгән тәртиптә килештерелә. Бинаны, корылманы эксплуатацияләгәндә яисә ремонтлаганда төсләр тонын үзгәртү рөхсәт ителми;

24.7. мәдәни мирас объектларын саклау зоналарында урнашкан биналарның фасадларын бизәү мәдәни мирас объектларын саклап калу, алардан файдалану, аларны популярлаштыру һәм дәүләт саклавы өлкәсендәге кануннар һәм мәдәни мирас объектларын саклап калу, алардан файдалану, аларны популярлаштыру һәм дәүләт саклавы өлкәсендәге вәкаләтле органнар белән килештереп, мәдәни мирас объектларын саклап калу, алардан файдалану, аларны популярлаштыру һәм дәүләт саклавы өлкәсендәге законнар нигезендә гамәлгә ашырыла һәм биналарның архитектура стилендә, шул исәптән урамнарны төзүнең гомуми стилендә башкарыла;

24.8.фасадларның төсе штукатур, канлы һәм шәп эшләр кабул ителгәннән соң һәм бинаның фасадларының төсләр чишелеше паспорты нигезендә генә үткәрелә;

 Биналар, корылмаларны фасадларны карап тоту 
25. Биналарның фасадларын, корылмаларны тоту түбәндәгеләрне үз эченә ала:

25.1. фасадларның, шул исәптән керү ишекләрен һәм козырекларын, балкон һәм көймә коймаларын, түбәләрен һәм аерым баскычларны, төшү һәм баскычларны коймаларны, витриналарны, декоратив детальләрне һәм башка конструктив элементларны, һәм аларның төсен үз вакытында ремонтлауны һәм торгызуны тәэмин итүче;

25.2. Суүсемнәрнең, су торбаларының һәм сливларның төзек хәлдә булуын һәм аларның эчтәлеген тәэмин итү;

25.3. герметизацияне, җөйләрне сүтеп ябыштыруны, ярыкларны һәм казылмаларны;

25.4. керү урыннарын, ватылган урыннарны, цоколь тәрәзәләренең һәм ишегалларының ишекләрен торгызу, ремонтлау һәм үз вакытында чистарту;

25.5. фасадта урнаштырылган электр яктырткычын төзек хәлдә тоту һәм аны караңгы төшү белән кабызу;

25.6. фасад өслекләрен, шул исәптән фасадларның элементларын, аларның торышына һәм эксплуатацияләү шартларына бәйле рәвештә, үз вакытында чистарту һәм юдырту;

25.7. Тәрәзәләрне һәм витриналарны, вывескаларны һәм күрсәткечләрне вакытында юу;

25.8. Язмалардан, рәсемнәрдән, белдерүләрдән, плакатлардан һәм башка мәгълүмати-басма продукциядән, шулай ук граффитидан чистарту.

26. Түләнергә тиешле биналарның һәм корылмаларның фасадлары элементлары составына түбәндәгеләр керә:

1) приямкалар, подвалга керү урыннары һәм чүп-чар камералары;

2) керү төркемнәре (баскычлар, мәйданчыклар, култыксалар, ишек өстендәге козыреклар, коймалар, ишекләр һ.б.);

3) цоколь һәм отмостка;

4) диварлар яссылыгы;

5) фасадларның чыгып торган элементлары (балконнар, көймәләр, эркерлар, карнизлар һ.б.);

6) түбәләр, шул исәптән рәшәткәләрне киртәләүче вентиляция һәм төтен торбаларын да кертеп, түбәгә чыгу һәм башкалар;

7) архитектура детальләре һәм облицовка (декоратив-сәнгати бизәлеш элементлары, колонналар, пилястрлар, розеткалар, капительләр, фризалар, пояслар һ.б.);

8) чокырларны да кертеп, су үткәргеч торбалар;

9) парапетлы һәм тәрәзә саклагыч җайланмалары, рәшәткәләр;

10) тәрәзә, балкон,  цоколь,  һ.б.ларның металдан бизәкләү;

11) асылмалы металл конструкцияләр (әләм тоткычлар, анкерлар, янгын баскычлары, вентиляция җиһазлары һ.б.);

12) панельләр һәм блоклар арасындагы горизонталь һәм вертикаль җөйләр (эре панельле һәм эре блоклы биналарның фасадлары);

13) пыяла, рамнар, балкон ишекләре;

14) биналарга якын урнашкан стационар коймалар.

27. Торак булмаган биналарның, корылмаларның милекчеләре, башка хокук ияләре, төзелгән-кушып төзелгән биналар һәм тиешле вазыйфалар йөкләнгән башка затлар:

27.1. Кирәк булган саен, елга бер тапкырдан да ким түгел, фасадларны чистарталар һәм юалар, методика буенча махсус техника һәм смывкалар кулланалар;

27.2. Кирәк булганда, елга ике тапкыр, язын (җылыту системаларын сүндергәннән соң) һәм көзен (җылыту сезоны башланганчы), тәрәзәләрне пыялалауның эчке һәм тышкы өслеген, балкон һәм көймә ишекләрен, керү ишекләрен химия чаралары белән чистарталар һәм юалар;

27.3. Агымдагы ремонтны, шул исәптән фасадның төсен дә, фасадның факттагы торышын исәпкә алып, 5 - 6 ел эчендә вакыт аралыгында уздыралар;

27.4. Фасадның аерым элементларын (цоколь, канат, баскыч, приямкалар, керү ишекләре, капка, цоколь тәрәзәләре, балконнар һәм көймәләр, су агызу торбалары, тәрәзә төбе су асты торбалары, линия ачышлар һәм башка конструктив элементлар) төзекләндерәләр.

Ярдәм итүче ремонт кимендә өч елга бер мәртәбә үткәрелә. Фасадларның конструктив элементлары һәм эшләнеше аларның нормаль тузган саен торгызылырга яисә кинәт зарарлану шартлары барлыкка килгәндә (аварияләр, стихияле бәла-казалар, янгын һ.б.) әлеге хәлләр туктатылганнан соң ике ай эчендә торгызылырга тиеш;

27.5. чыгыш ясаучы конструкцияләр җимерелү куркынычы янаган очракта саклау-кисәтү чараларын (коймалар, челтәрләр урнаштыру, элементның җимерелә торган өлешен демонтаж һ.б.) башкара;

27.6. Мондый вывеска эксплуатацияләнмәгән очракта (арендатор (субарендатор) тышкы мәгълүмат урнаштыру чарасын (вывеска) фаш итәләр, бинаның фасады үзгәртелгән.

28. Фасадларны эксплуатацияләгәндә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

28.1. Биналар һәм корылмаларның фасадлары стеналары өслегенең зарарлануы (пычрануы) : подтеклар, ефәк буяулар, ярыклар булу, штукатурка, тышлау җайланмалары өзелү, кирпеч кладкасының зарарлануы, тимер-бетон конструкцияләрнең саклану катламының өзелүе һ.б.

28.2. Биналарның архитектур һәм сәнгати-скульптур детальләре: колонналар, пилястр, тамчылары, җиләкләр, фризлар, барельефлар, күркәм бизәнү әйберләре, орнаментлар, мозаик, нәфис бизәкләр һ.б. шундый корылмаларның зыян күрүе (проект документлары каралган очракларда булмау);

28.3. Панельара җөйләрнең герметизациясен бозу;

28.4. штукатурканың, фасадларның, биналарның һәм корылмаларның цоколь өлешендәге буяу катламының зарарлануы (катламның китүе, пычрануы), шул исәптән тәрәзә, Керү приямкалары конструкциясенең төзек булмавы;

28.5.балконнар, лоджия, эркерлар, тамбурлар, карнизлар, козыреклар һ.б. биналарның фасадларның чыгып торган элементлары зарарлану (пычрану);

28.6.балконнарның, лоджия, парапетларның киртәләре җимерелү (юклыгы, пычрануы);

28.7. фасадны һәм аның элементларын әлеге бина өчен билгеләнгән бинадан төсләре белән аерылып торган материалларны бизәкләү һәм буяу, проект колер паспорты белән корылмалар;

28.8. Бинаның фасадында һәм (яисә) түбәсендә урнашу һәм эксплуатацияләү, паспортсыз тышкы мәгълүмат урнаштыру чаралары корылмалары, гамәлгә кую такталарыннан, режим такталарыннан тыш, вәкаләтле орган белән килештерелгән;

28.9. Җимерелгән яисә зыян күргән архитектура детальләрен торгызылганчы, фасадларның төсе;

28.10.фасадларның өлешчә бизәлеше (биналарның беренче катларының тулы бизәге искәрмә булып тора);

28.11. Төсле чишелешнең ирекле үзгәрүе, рәсемнәр, фасадларны, шул исәптән тәрәзәләрне һәм витриналарны, ишекләрне, балконнарны һәм көймәләрне тутыруның баштагы элементларын һәм башка элементларын, шулай ук фасадның гомумархитектура чишелешенә туры килми торган  көймәләр калынлыгы;

28.12. Гамәлдәге козырекларны һәм навесларны биналарның һәм корылмаларның фасадлары элементлары һәм фасадларының декоратив чишелешен һәм тышкы күренешен боза торган җайланмалары;

28.13. фриз җайланмасы, конструкциягә беркетелгән элементлар белән фасад бизәлеше (каркас, фасад, стеналар), шулай ук мондый ныгытмаларны яшерүче кушылма (планкалар, почмаклар, профильләр), төс буенча фриз, козырька, бизәкләр белән туры килми торган кушылма;

28.14. гомуми файдаланудагы территорияләрдән чыга торган һәм күренеп тора торган фасадлар булган биналарда һәм корылмаларда металл полотнолар урнаштыру, фасадның архитектур чишелешенә туры килми торган ишекләр тутыру, фасадтагы башка керү юлларының характеры һәм төсләре белән буяу;

28.15. Ишек блогының фасад яссылыгына карата урнашуы үзгәрү;

28.16. Тәрәзә һәм ишек тартмасы арасындагы җөйләрнең сыйфатсыз карары һәм фасадның тышкы күренешен начарайта торган;

28.17. үтә күренмәлелекнең, төснең һәм япманың пыяла кисәкләре белән каплануының ирекле үзгәрүе, пыяла кисәкләре белән пыяла ябыштырылуы;

28.18. фасадлар элементларын, түбәләрен, диварларын һәм корылмаларын (төтен йөрешләрен, вентиляцияне, телевидениене һәм радионы коллектив кабул итү системалары антенналарын, үткәргечле радиотапшырулар челтәрләре стойкаларын, фронтоннарны, козырекларны, ишекләрне, тәрәзәләрне, парапетларны, янгынга каршы баскычларны, җир асты линияләрен һәм һава-кабельле кичүләрне беркетү сыйфатында файдалану;

28.19. балконнарның нинди дә булса үзгәрешләрен җитештерү, тиешле рөхсәттән башка көймә җитештерү, келәмнәрне, киемнәрне, балконнарның тышкы ягыннан керләрне, урамга чыга торган биналарның төп фасадларының көймәләрен һәм тәрәзәләрен элү, шулай ук аларны йорт кулланылышының төрле предметлары белән пычрату;

28.20.архитектур детальләрдә, декор элементларында, кыйммәтле архитектур бизәкле өслекләрдә тышкы кондиционерлар һәм антенналар урнаштыру, шулай ук архитектур өслекләрне зарарлауга китерә торган ныгытма;

28.21. фасадның гамәлдәге декоратив, архитектура һәм сәнгать элементларын керү төркеме элементлары, керү төркемнәрен урнаштырганда яңа бизәк һәм реклама белән ябарга;

28.22. Аларны алга таба афишалар, белдерүләр, плакатлар һәм башка мәгълүмати-басма продукцияне фасадларда, тәрәзәләрдә (шул исәптән тәрәзә уемының эчке ягында), ишекләрдә (шул исәптән ишекнең эчке ягында һәм ишек уемында) биналар һәм корылмаларны, шул исәптән капиталь булмаган корылмаларны куллану максатларында элү һәм ябыштыру;

28.23. фасадларның архитектур, төсле чишелешен, биналарны һәм корылмаларны декоратив-сәнгати бизәлешен әлеге биналар, корылмалар, күпфатирлы йорттагы урыннар милекчеләре ризалыгын алмыйча үзгәртү;

28.24 Тышкы кондиционерларны урнаштыру:

- торак пункт эстетикасына таләпләр югары булган урамнарда һәм юлларда урнашкан биналарның төп һәм ян фасадында;

- кондиционерның тышкы һәм эчке блогын тоташтыра торган чыбык урыныннан еракта;

- конденсатның үзәкләштерелгән бүленүеннән башка.

29. Антенна-фидер җайланмаларын, радиоҗиһазлар кабул итә торган радиорелей станцияләрен, иярчен һәм эфир телевидениесе антенналарын урнаштыру рөхсәт ителми:

29.1. Төп фасадларда;

29.2. брандмауэрларда, ишегалды һәм ян фасадларда;

29.3. биналарның һәм корылмаларның (манараларның, куполарның) силуэт төгәлләүләрендә, парапетларда, түбә коймаларында, вентиляция торбаларында;

29.4.фасадның почмак өлешендә;

29.5. Балконнар, көймә коймаларында;

30. Тышкы күзәтү видеочаралары лапаслар, козыреклар, балконнар, эркерлар, архитектур детальләрдән азат булган фасад кишәрлекләрендә, декорларда, бизәлешнең кыйммәтле элементларында урнаштырыла.

Колонналарда, фронтоннарда, карнизларда, пилястраларда, порталларда, козырекларда, балконнар цокольләрендә тышкы күзәтү камераларын урнаштыру рөхсәт ителми.

31. Рөхсәт ителә:

30.1. Подъездга кергәндә мәгълүмати стендлар урнаштыру;

30.2. Проект карары нигезендә биналар түбәсендә эфир телевидениесен коллектив кабул итү системаларының антенналарын һәм кабельләрен урнаштыру.

30.3. Урамнарда һәм юлларда торак пункт эстетикасына югары таләпләр куелган биналарның төп һәм ян фасадларында тышкы кондиционерларны урнаштыру, алар махсус каралган урыннарда яисә визуаль кабул итү өчен яшерен урыннарда (балконнарның эчке ягында биналар, көймә, түбә дәрәҗәсеннән 1,0 метр биеклектәге парапетлар артында) урнаштыру шарты белән.

 Юл сервисы объектларын тоту 
32. Автомобиль юлларының юл кырые полосасында урнашкан юл сервисы объектларының территорияләрен карап тоту мондый объектларның хуҗасы (милекчесе) тарафыннан гамәлгә ашырыла.

33. Юл кырые сервисы объектлары территорияләрен төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлеге түбәндәгеләрне үз эченә алырга тиеш:

- уңайлы хәрәкәт итү өчен каты өслек;

- территорияне яктырту, архитектура-декоратив яктырту;

- аларны урнаштыру һәм тоту таләпләрен үтәгән бәдрәф кабиналары;

- чүп-чар өчен урналар һәм кече контейнерлар;

- яшелләндерү (газоннар, чәчәклекләр) һәм яшелләндерү (коймалар) участокларын яклау элементлары.

34. Сервис объектларын һәм аларга якын территорияләрне урнаштыру һәм карап тотуга таләпләр түбәндәгеләрне үз эченә ала:

- күчмә урыннар, сервис объектларына керү юллары күчеш-тизлек полосалары белән төзекләндерелергә тиеш;

- күчеш-тизлек полосалары һәм сервис объектлары территорияләре тышкы яктырту белән төзекләндерелергә тиеш;

- хәрәкәт корылмалары мәйданчыгына чыгу юллары юлдан су агызу системасына бәйләнгән  су агызу юлы тәэмин ителерлек итеп төзелергә тиеш (чыгу юллары астына су үткәрү торбалары салынырга тиеш).;

- хәрәкәт корылмасы мәйданчыгының һәм аңа таба чыгу юлларының авышлыгы юлның капма-каршы ягына юнәлдерелергә тиеш. Каплауның радиусы чикләрендә ул 20% ны тәшкил итәргә тиеш.

- мәйданчыкта һәм аның съездларында автомобиль юлы белән тигез дәрәҗәдә камилләштерелгән каты өслек булырга тиеш;

- "Юл хәрәкәтен оештыруның техника чаралары" ГОСТ Р 52289-2019 таләпләре нигезендә юл хәрәкәтен оештыруның техника чаралары булу. Юл билгеләрен, тамгаларын, светофорларны, юл коймаларын һәм юнәлдерүче җайланмаларны куллану кагыйдәләре».

- Эксплуатацияләү һәм тоту барышында сервис объекты территориясендә дефектларны бетерү "Гомуми файдаланудагы автомобиль юллары" ГОСТ Р 59292-2021 таләпләре нигезендә гамәлгә ашырылырга тиеш. Җәйге карап тотуга таләпләр. Бәяләү критерийлары һәм контроль ысуллары" һәм ГОСТ Р 59434-2021 Гомуми файдаланудагы автомобиль юллары. Кышкы карап тору дәрәҗәсенә таләпләр. Бәяләү критерийлары һәм контроль ысуллары";

- функциональ билгеләнеше буенча хәрәкәткә хезмәт күрсәтү корылмасы территориясе, шул исәптән санитария-гигиена зонасы булырга тиеш;

- тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары техника яктан төзек һәм эстетик яктан тәртиптә булырга һәм бирелгән техника шартлар нигезендә эксплуатацияләнергә тиеш;

-. "Россия Федерациясендә инвалидларны социаль яклау турында" 24.11.1995 елгы 181-ФЗ номерлы Федераль закон нигезендә юл буе сервисы объектларының транспорт чараларын кую урыннарында инвалидлар идарә итә торган транспорт чараларын бушлай кую өчен урыннар бүлеп бирелергә тиеш.
".

 Күрсәткечләр 
35. Биналар, корылмалар фасадлары, шулай ук җир кишәрлекләре, урамнар атамалы күрсәткечләрдән тыш, күрсәткечләр белән җиһазландырылырга тиеш.

Урам исемнәре язылган күрсәткечләр бина һәм корылмаларның фасадларында, урам чатларында, урам башларында һәм очларында урнашкан җир кишәрлекләрендә урнаштырылырга тиеш.
Урам чатларында урам исемнәре әлеге чаттан узганнан соң урамның уң ягында урнашкан биналарда һәм корылмаларда урнаша.

Урам башында (урам нумерациясе башлану, урам башыннан урам хәрәкәте) урамнарның исемнәре урамнарның исемнәре урамның сул ягында урнашкан биналарда һәм корылмаларда урнашкан.

Урам ахырында (урам нумерациясе ахыры, урам нумерациясе барышында урам ахырына таба хәрәкәт) урамнарның исемнәре уң яктан урнашкан биналарда һәм корылмаларда урнашкан.

Урам исемнәре күрсәтелгән кешеләр биналарның һәм корылмаларның номерлары күрсәткечләре белән бергә, шулай ук, билгеләнгән таләпләрне исәпкә алып, җир кишәрлекләре белән бергә урнаштырыла. Әлеге Кагыйдәләрнең 34 пункты белән документның гамәлдәге редакциясе.

Әлеге җир кишәрлегенең номерлары күрсәтелгән күрсәткечләр әлеге җир кишәрлегендә бина яисә корылма булмаганда гына урнаштырыла. Бер җир кишәрлегендә биналар һәм корылмаларның номерларын бер үк вакытта урнаштыру рөхсәт ителми.

36. Урам исемнәре һәм йортларның номерлары күрсәтелгән күрсәткечләр җирлекләр башкарма комитетының муниципаль хокукый актларында, әлеге Кагыйдәләрдә билгеләнгән урыннарга һәм башкаруларга урнаштырыла.

37. Күрсәткечләрдә урамнарның һәм йортларның номерларының исемнәре турында мәгълүмат Татарстан Республикасының ике дәүләт телендә урнаштырыла.

Күрсәткечләрнең типларына һәм төрләренә карата йорт урамнары һәм номерлары исемнәре муниципаль хокукый актлар белән билгеләнә.

38. Бина һәм корылмаларның, шулай ук җир участокларының номерлары күрсәткечләре түбәндәге урыннарда урнаштырыла:

- биеклегендә - 2,5 м һәм җир өстеннән кимендә 5,0 м;

- фасадның тышкы почмагыннан 1,0 м дан да артык булмаган вакытта;

- витриналар, тәрәзәләр, архитектура детальләре һәм декоратив-сәнгати бизәлеш ябылмый һәм ябылмый торган;

- яктыртуның ачык ысулын кулланмыйча;

- фасадның архитектур үзенчәлекләрен исәпкә алып;

- фасадның төп һәм ян фасадында - фасадның уң ягында, әлеге кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш;

- ишегалды фасадында - квартал эчендәге юл ягыннан;

- транспортның бер яклы хәрәкәте булган урамнарда - транспорт хәрәкәте юнәлешенә якын булган фасад ягында;

- фасад озынлыгы 100 метрдан артык булганда - фасадның сул почмагында кабатланып;

- сәнәгать предприятиеләре коймаларында һәм корпусларында - төп ишектән, керү уңында;

- урамнар һәм юллар чатына фасадлар белән чыга торган биналарда - чаттан якындагы фасад почмакларында;

- бердәм горизонталь һәм вертикаль күчәрне исәпкә алып;

- коймада яки тактада, бина яисә корылма булмаганда.

39. Аерым торучы күрсәткечләрне (стелаларны) урнаштыру рөхсәт ителми:

- нейтраль төсләрдә (соры, кара, коңгырт яисә кара төсләрнең башка төсләре) һәм (яисә) табигый (имитацияләүче натураль) материалларда башкарылмаган;

- биеклеге 6,0 м дан артык;

фундаментны тирәнәйтмичә;

- әгәр урнаштыру тротуарның норматив киңлеген киметә икән, шулай ук машиналарны калдыру һәм кую һәм машина кую өчен билгеләнгән юлларда, урыннарда;

- агач кәүсәләреннән 5,0 м якынрак булган урыннарда, җир кишәрлеге чикләрендә объект проектында каралган яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;

- профнастил, тукыма материаллары әзерләгәндә, беркетүнең ачык ысулларын кулланып;

- мәгълүмати кырда фоторәсем белән;

- мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып.

33. Подъезд һәм фатир номерлары күрсәткечләре аларда ишек уемы өстендә яисә ишек уемын тутыру импостендә (горизонталь табличка) яисә ишек уемыннан уңда 2,0-2,5 м биеклектә урнашкан.

41. Янгын гидрантларының, полигонометрик билгеләрнең урнашу күрсәткечләре, геодезик билгеләрнең урнашу күрсәткечләре биналарның цокольләрендә, магистральләр камераларында һәм су үткәрү һәм канализация челтәрләре коеларында урнаштырыла.

42. Янгын гидрантларының, полигонометрик билгеләрнең күрсәткечләрен, урам исемнәре, йорт номерлары күрсәткечләренә янәшә геодезик тамгаларның урнашуы, шулай ук архитектур детальләрдә, декоратив-сәнгати бизәлештә, пыяла ябыштыруда, капкада, ишекләрдә булу рөхсәт ителми.

43. Күрсәткечләрне чисталыкта һәм төзек хәлдә тотарга кирәк.

 Керү төркемнәре (төеннәр) 
44. Биналарның, корылмаларның керү төркемнәрен яктырту җайланмасы, лапас (козырек), җир өслеген тегеп тоташтыру элементлары (баскычлар һ.б.), инвалидларны һәм халыкның аз мобильле төркемнәрен (пандуслар, култыксалар һәм башкалар) урнаштыру, чүп савытлары белән җиһазландыру зарур.

Пандус горизонталь канаулардан башка кытыршы текстуралы материалдан башкарылырга тиеш. Талаучы конструкцияләр булмаганда, пандуслар кимендә 75 мм биеклектәге бораулар каралган. бордюр пандусының авы 1:12 кабул ителә.

Пандус яки аның озынлыгы 9 м дан артык борылганда һәр 9 м саен 1,5 x 1,5 м зурлыктагы горизонталь мәйданчыкны күздә тоту тәкъдим ителә. Төшерү тәмамланганнан соң горизонталь мәйданчыкларда дренаж җайланмаларын проектларга кирәк. Пандусның башында һәм ахырында юлның горизонталь участокларын әйләнә-тирәдәге өслекләрдән аерылып торган текстура һәм төс белән башкарырга кирәк.

Баскычның ике ягында да, пандуста да 800 - 920 мм биеклектә, стенадан 40 мм ераклыкта калып торучы түгәрәк яки турыпочмаклы кисемтә ясау күздә тотыла. Баскычларның киңлеге 2,5 м һәм аннан да киңрәк булганда, бүлүче тоткалар күздә тотыла. Кулъязмаларның озынлыгы һәр яктан 0,3 м дан да ким булмаган баскычның озынлыгы яки озынлыгы зуррак билгеләнә. Кул эше конструкциясе кулның металл белән орынуын булдырмаска тиеш.

45. Керү төркемнәрен проектлаганда, эксплуатацияләгәндә, биналарның, корылмаларның фасадларын яңартканда, үзгәрткәндә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

45.1. фасадның гамәлдәге декоратив, архитектура һәм сәнгать элементларын керү төркеме элементлары, яңа бизәкләү һәм реклама белән ябу;

45.2. Гомуми файдалану территориясендә чыга торган фасадлардагы җир өсте тигезлегеннән 1,2 метрдан югарырак урнашкан бинага подвалга һәм цоколь катка керү җайланмасы;

45.3. җәяүлеләр хәрәкәтенә комачаулаучы терәк элементларын (колонналар, стоклар һ.б.) урнаштыру;

45.4. бинаның барлык фасадының комплекслы чишелешен исәпкә алып, проект документациясен эшләмичә ике һәм аннан күбрәк керү җайланмасы (булганнарын исәпкә алып);

45.5. урам-юл челтәре тротуарлары зонасында җиңел конструкцияләрдән (баскычлар, пандуслар, болдыр, яшелләндерү) керү төркеме элементларының минималь норматив киңлеге белән янәшәдәге юлда тротуарга урнаштыру;

45.6. җиңел конструкцияләрдән керүче төркемнәрнең кызыл линияләреннән читтә 1,5 м дан артыкка урнаштыру;

45.7. күпфатирлы йортта урыннар милекчеләренең ризалыгын алмыйча, керү төркемен күпфатирлы йортта урнаштыру;

45.8. торак урын милекчесе ризалыгын алмыйча, керү төркеме өчен балкон куллану;

45.9. Күпфатирлы йортларда урнашкан торак булмаган биналарның керү төркемнәрен, вәкаләтле орган белән килештермичә, рөхсәтсез урнаштыру.

 Түбәләр 
46. Биналар, корылмалар түбәләре, су кертелә торган система элементлары, төтен чыгару һәм вентиляция системалары төзек хәлдә булырга һәм теләсә нинди һава торышы шартларында йорт һәм җәяүлеләр өчен куркыныч тудырмаска тиеш.

47. Зимняя вакытта биналарның милекчеләре һәм башка хокук ияләре, шулай ук күпфатирлы йортлар белән идарә иткәндә идарәче оешмалар тарафыннан түбә кардан, боздан һәм кан тамырларыннан вакытында чистарту оештырылырга тиеш. Җәяүлеләр зоналарына чыга торган яклардагы түбәләрне кардан чистарту участокларын коймалап алу һәм барлык саклык чараларын күрү белән һәм тәүлекнең якты вакытында гына башкарылырга тиеш. Түбәнең калган скатларыннан кар ташлау, шулай ук яссы түбәләр эчке ишегалды территорияләренә чыгарылырга тиеш. Йорттан җәяүлеләр юлына , җәмәгать транспортын көтү тукталышы, юлларның бер өлешенә ташланган кар кичекмәстән җыештырылырга тиеш.

48. Кар һәм наледи ташлаганда, суыткычлар салганда, түбәдә ремонт һәм башка эшләр башкарганда агач һәм куакларның, электр белән тәэмин итүнең һава линияләренең, яктырту һәм элемтәнең, юл билгеләренең, юл светофорларының, юл киртәләренең һәм җайланмаларының, җәмәгать транспортын көтү павильоннарының, декоратив бизәкләрнең һәм инженерлык элементларының сакланышын тәэмин итә торган чаралар күрелергә тиеш. Күрсәтелгән элементлар зарарланган очракта, алар түбәне чистарткан һәм зарарланган очракта торгызылырга тиеш.

49. Биналарның, корылмаларның түбәләреннән агу җайланмасы булырга тиеш, алар җәяүлеләр һәм җәяүлеләр зоналарына агып төшә торган суның турыдан-туры эләгүенә юл куймый. Желоб, воронка, водостоклар аерылгысыз булырга һәм җыелган су күләменең үткәрүенә исәпләнергә тиеш. Җәяүлеләр зоналары булган биналар ягыннан чыккан водостоклар җәяүлеләр сукмакларыннан читкә китәргә тиеш.

50. Рөхсәт ителми:

50.1. түбә өстендә түбә, түбә ябу (калаклар, скрепкалар, ломнар),  төзелеш материаллары, ремонт калдыклары, файдаланылмый торган механизмнар һәм башка предметларны төзү;

50.2. Түбәдән су торбалары бүрәнәләренә боз, кар һәм чүп-чар агып төшә.

 Җир кишәрлекләрен тоту 
51. Җир кишәрлекләренең территорияләрен тоту түбәндәгеләрне үз эченә ала:

51.1.көндәлек чүп-чардан, яфраклардан, кар һәм боздан (наледи);

51.2. Юлларның, күперләрнең, урамнарның, тротуарларның, юл йөрү юлларының, җәяүлеләр территорияләренең бозлавыкка каршы материаллар белән эшкәртү;

51.3. Карны көрәү һәм себерү;

51.4. Кар һәм боз чыгару;

51.5. контейнер мәйданчыкларын, барлык төр калдыклар өчен контейнерлар, чүп савытлары, эскәмияләр, кече архитектура формаларын һәм башкаларны чиста һәм техника ягыннан төзек хәлдә тоту;

51.6.чүп-чар җыю камераларын, контейнерларны (бункерларны) һәм контейнер мәйданчыкларын җыештыру, юу һәм дезинфекцияләү;

51.7. Яңгыр һәм кар суларын бүлеп чыгару;

51.8. каты коммуналь (көнкүреш), эре габаритлы һәм башка калдыкларны җыю һәм алып китү;

51.9. Тузан ясалуны һәм һаваның дымлануын киметү өчен территорияләргә су сиптерү;

51.10. Яшел утыртмаларның сакланышын һәм аларны карауны тәэмин итү;

44.11. коммуналь билгеләнештәге объектларны, инженерлык коммуникацияләрен (корылмаларын), юлларны, тимер юлларны, күперләрне, җәяүлеләр өчен кичүләрне төзегәннән, реконструкцияләгәннән һәм ремонтлаганнан соң төзекләндерүнең бозылган элементларын торгызу, реставрацияләү, археологик һәм башка җир эшләре алып бару;

51.12. гамәлдәге дәүләт стандартлары таләпләре нигезендә смотр һәм яңгыр суларын агызу коеларының (яңгыр сулары канализациясе), җир асты коммуникацияләре (корылмалары) коеларының эчтәлеге;

51.13. Җир кишәрлекләре коймаларын тоту, шул исәптән киртәләрне, җимерелгән (тикшерелгән, җимерелгән) биналарны, корылмаларны урнаштыру һәм карап тоту, чит затлар территориясенә үтеп керү һәм (яисә) рөхсәтсез урыннарда калдыкларны урнаштыру мөмкинлеген юкка чыгара, шулай ук аларны пычрактан, кардан һәм мәгълүмати-басма продукциядән вакытында чистартуны тәэмин итү.

51.14. Үләнне чабу, чүп үләне һәм куаклыкны юкка чыгару, Клён (Америка) корыга әйләнүе, барыннан да элек - гражданнарның, шул исәптән Сосновский балтырганы.

Физик һәм юридик затлар үзләренә милек хокукында яисә башка хокукта ия булган җир кишәрлекләрендә (шул исәптән коймалар һәм корылмалар буйлап) һәм алар янындагы территорияләрдә, муниципаль берәмлек территориясендә таралуны булдырмау максатларында, Сосновский, Клён (Америка) корычагу үсентеләре үсүгә юл куймаска тиеш.

Калкулыкка бәйсез рәвештә антлы (Америка) корыч, башкарма комитет белән килештермичә, физик һәм юридик затлар тарафыннан киселергә тиеш.

Сосновский балтырганы һәм гражданнарның тормышы һәм сәламәтлеге өчен куркыныч тудыручы башка үсемлекләрне алып ташлау чаралары аны бутонизацияләүгә һәм чәчәк ата башлаганчы үткәрелергә тиеш.

Гражданнарның тормышы һәм сәламәтлеге өчен куркыныч тудыручы Сосновский балтырганы  һәм башка чүп үсемлекләренә каршы  көрәшү чаралары түбәндәге ысуллар белән үткәрелергә мөмкин:

- химик - гербицидлар һәм (яисә) арборицидлар белән үсү чыганакларын сиптерү;

- механик - чаптыру, коры үсемлекләрне җыю, тамыр системасын аерып алу;

- агротехник яктан - туфрак эшкәртү, күпьеллык үләннәр чәчү.

 Юлларны карап тоту 
52. Юлларны карап тотуны муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге төр эшләрне үткәрүгә конкурста откан махсуслаштырылган оешмалар гамәлгә ашыра.

53. Юл территорияләрен тоту түбәндәгеләрне үз эченә ала:

1) юллар, тротуарлар, ясалма юл корылмаларын, квартал эчендәге юлларны ремонтлау;

2) тротуарлардан (җәяүлеләр зоналары, сукмаклар) һәм юлларның, ясалма юл корылмаларының пычрак, чүп-чар, кар һәм боз җыештыру;

3) юл өслекләрен юу һәм сиптерү;

4) газоннарның һәм яшел утыртмаларны карау;

5) тышкы яктырту терәкләрен ремонтлау;

6) Кече архитектура рәвешләрен ремонтлау һәм буяу;

7) ясалма юл корылмалары составына керә торган юл һәм яңгыр сулары коеларын, уен каналарын һәм ачык лоткаларны төзү, ремонтлау һәм чистарту;

8) коймаларны, турникетларны, кече архитектура формаларын төзү, ремонтлау һәм ел саен буяу;

9) ачык люкларны ачыклау, юл өслеген зарарлау һәм коймалар урнаштыру максатларында юллар торышының көндәлек мониторингы.

54. Юл өслекләрен саклау максатларында түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

54.1. Йөк ташу;

54.2. Рельслар, бүрәнәләр, тимер балчыклар, торбалар, кирпеч төяү-бушату эшләрен башкарганда һәм аларны төзегәндә;

54.3. каты өслекле торак пункт урамнары буйлап гусеница йөрешендә машиналар узып китте;

54.4. квартал эчендәге җәяүлеләр юллары, тротуарларда зур йөк транспорты хәрәкәте һәм туктап тору;

54.5. Төзелеш материалларын һәм төзелеш калдыкларын юл өлешендә һәм тротуарларда ташлау һәм (яисә) юлларны берләштерү.

55. Юлларны төзекләндерүнең аерым элементларына карата таләпләр:

40.1.Җәяүлеләр өчен җәяүлеләр өчен юл куймый торган металл киртәләрне һәм тротуар баганаларын сезонлы буяу ел саен кышкы сезон тәмамланганнан соң, төзекләндерү айлыгы үткәрелгән чорда гамәлгә ашырыла. Каплама алдыннан ремонтланган, пычрактан чистартылган, юылган һәм пычранган булырга тиеш;

55.2. Барлык юл тамгалары заказчы тарафыннан билгеләнгән срокларда һәм чиратлылык тәртибендә юл тамгалары ясауга расланган паспортлар (схемалар) нигезендә башкарылырга тиеш;

40.3.юл билгеләре таләп ителә торган төсләр һәм яктылык-техник характеристикаларын, берегү коэффициентын, эксплуатацияләүнең бөтен чоры дәвамында мәйданның сакланышын тәэмин итәргә тиеш;

55.4. юл билгеләрен беркетү конструкцияләре һәм системалары күренү шартларына һәм монтаж мөмкинлекләренә карап сайлана;

55.5. юл билгеләре төзек хәлдә булырга, вакытында чистартылырга һәм юылырга тиеш.

Вакытлыча билгеләнгән юл билгеләре аларны урнаштыру зарурлыгын китереп чыгарган сәбәпләрне бетергәннән соң бер тәүлек эчендә төшерелә;

55.6. визуаль-коммуникация системасы элементлары: транспорт һәм җәяүлеләр хәрәкәте юнәлешләре күрсәткечләре, торак пунктның планировка-структур элементлары күрсәткечләре (поселоклар, торак районнар, микрорайоннар) юлларда һәм транспорт чишелешләрендә аларга таба хәрәкәт юнәлешләрен күрсәтү өчен билгеләнә;

55.7. парковкалар (парковка урыннары) шул исәптән җирлекнең гомуми файдаланудагы җирле әһәмиятле автомобиль юлының бер өлеше һәм (яисә) машина юлына һәм (яисә) тротуарга терәлеп торучы машина кую урыннары (парковка урыннары) муниципаль хокукый актларда билгеләнгән тәртиптә файдаланылырга тиеш.

 Шәхси торак йортларны тоту һәм территорияне төзекләндерү 
56. Законда яисә шартнамәдә башкасы каралмаган булса, индивидуаль торак йортлар милекчеләре (яисә) яллаучылары (алга таба - торак йортлар хуҗалары):

56.1. торак йортларның фасадларының, коймаларның (коймаларның) тиешенчә торышын тәэмин итәләр, шулай ук йорт биләмәләре чикләрендә башка корылмаларның торышын тәэмин итәләр, аларны үз вакытында төзекләндерәләр һәм буяп торалар;

56.2. торак йортта урам исеме һәм (яисә) йорт номеры күрсәтелүне тәэмин итәләр һәм аны төзек хәлдә тоталар;

56.3. тәүлекнең караңгы вакытында (алар булса) яктырту фонарьларын кабызалар;

56.4. Йорт биләмәләре территориясен тәртиптә тота һәм янәшәсендәге территориянең тиешле санитар халәтен тәэмин итә;

56.5. Йорт биләмәләре чикләрендә яшел утыртмаларны тәртиптә тота, куакларны һәм агачларны санитар кисеп аудара, газүткәргечләрнең, кабельле һәм һава линияләренең һәм башка инженерлык челтәрләренең сак зонасында агач утыртуга юл куймый;

56.6. Канауларны һәм су агызыр өчен торбаларны чистарталар, язгы чорда кар суларын үтүне тәэмин итәләр;

56.7. янәшәсендәге территориядән чистартылган карны транспорт юлы, андагы инженерлык коммуникацияләренә һәм корылмаларга керү, җәяүлеләрнең үтеп керүе һәм Зеленая утыртмаларның сакланышы тәэмин ителсен өчен төзиләр;

56.8. үзәкләштерелгән канализация, юынгыч чокыр, бәдрәф булмаганда бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә санитария нормалары нигезендә аларны даими рәвештә чистарту һәм дезинфекцияләү белән җиһазландыралар;

56.9. контейнер мәйданчыкларында урнаштырылган контейнерларга һәм бункерларга каты һәм эре габаритлы калдыкларны складлауны җитештерәләр;

56.10.каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны билгеләнгән тәртип нигезендә үз вакытында җыеп алуны һәм чыгаруны тәэмин итәләр.

57. Шәхси торак төзелеше территориясендә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

57.1. Йорт биләмәләре чикләреннән читтәге койманы урнаштырырга;

57.2. Яфрак яндырырга, йорт биләмәләре территорияләрендә һәм аларга якын территорияләрдә калдыкларның һәм чүп-чарның теләсә нинди төрләре;

57.3. күмер, тара, утын, эре габаритлы калдыклар, йорт биләмәләре территориясе өчен төзелеш материаллары төзергә;

57.4. Йорт биләгән территория өчен транспорт чараларын юарга;

57.5. ишегалды корылмалары төзергә, йорт биләмәләре территориясе өчен чүп-чар чокырлары корырга;

57.6. Әлеге территориянең урамнарында махсус транспорттан һәм урып-җыю техникасыннан файдалану мөмкинлеген тоткарлый торган киртәләр урнаштырырга;

57.7. Территорияне төзекләндерү элементларын җимерергә һәм бозарга;

57.8. Ишегалланган (төзек булмаган) транспорт чарасын йорт биләмәләре территориясенә сакларга;

57.9. Тирә-ягындагы территорияне теләсә нинди калдыклар белән чүпләргә;

57.10.каты коммуналь калдыкларны урнаштыру, шулай ук контейнер мәйданчыкларында урнаштырылган контейнерлар һәм бункерлардан тыш эре габаритлы калдыкларны складлау.

58. Хуҗалык корылмаларын, торак йортны төзүнең җир кишәрлеге хуҗасы тарафыннан гамәлгә ашырылган очракта, төзелеш материалларын аның янәшәсендәге территориядә вакытлыча урнаштыру рөхсәт ителә, 200 м мәйданда, 30 календарь көннән артык булмаган мәйданда. Төзелеш материалларын вакытлыча урнаштыру максатларында җир кишәрлегенең (бина яисә корылма) милекчесе яисә башка хокук иясе җирлек башкарма комитетына язмача рөхсәт алу өчен мөрәҗәгать итә, анда объектның адресы һәм төзелеш материалларын вакытлыча складлауга рөхсәт бирү срогы күрсәтелә. Шул ук вакытта автотранспортка бару тәэмин ителергә тиеш, төзелеш материаллары компактлы һәм пөхтә итеп берничә складка урнаштырылырга тиеш. Чишелешне бирүдән баш тарту өчен якындагы территориядә элек төзелгән төзелеш материаллары булу нигез булып тора.

 Яңгыр канализациясе челтәрләрен, күзәтү һәм яңгыр коеларын, су чыгару корылмаларын тоту 
59. Смотр һәм яңгыр суларын агызу коелары, җир асты коммуникацияләре коелары, люклар (рәшәткәләр) ябык хәлдә булырга һәм транспорт һәм җәяүлеләрнең имин хәрәкәтен тәэмин итә торган төзек хәлдә булырга тиеш.

60. Кабул итү кабул итү бүлмәләрен, тупик, карау һәм башка коеларны һәм камераларны тотуны, чистартуны һәм төзек техника халәттә тоту гамәлдәге дәүләт стандартлары таләпләре нигезендә аларның хуҗаларын тәэмин итә.

61. Торак пунктта магистраль һәм квартал эчендәге яңгыр канализациясен тоту һәм эксплуатацияләү махсуслаштырылган оешмалар белән шушы максатларга җирлек бюджетында каралган акчалар чикләрендә төзелгән шартнамәләр нигезендә гамәлгә ашырыла.

Ведомстводагы яңгыр канализациясе челтәрләрен тоту һәм эксплуатацияләү тиешле оешмалар акчалары исәбеннән башкарыла.

Хуҗасыз инженерлык коммуникацияләре һәм күзәтү коелары юлларны карап тотучы махсуслаштырылган оешмалар тарафыннан тиешле куркынычсыз хәлдә ярдәм күрсәтелергә тиеш.

62.Яңгыр канализациясе коллекторларын саклау максатларында коллекторның һәр ягына саклау зонасы  2 м билгеләнә.

63. Яңгыр канализациясе коллекторлары саклау зонасы чикләрендә тиешле документларны рәсмиләштермичә һәм эксплуатацияләүче оешма белән язмача килештерелмичә, гамәлдәге законнарда билгеләнгән очракларда түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

63.1. Җир эшләрен башкарырга;

63.2. Су сиптерү канализациясе челтәренә зыян салырга, су кабул итү люкларын ватарга яисә җимерергә;

63.3.төзелеш эшләре башкарырга, сәүдә, хуҗалык һәм көнкүреш корылмаларын урнаштырырга;

63.4.сәнәгать, көнкүреш калдыкларын, чүп-чарны һәм башка материалларны ташларга.

64. Суүткәргечләр, канализация, яңгыр җайланмалары, системалар, челтәрләр һәм корылмаларның төзексезлеге, шулай ук газ, тротуарлар, урамнар һәм ишегалды территорияләренә су агызу, агып төшү, су агызу яисә агызу рөхсәт ителми.

65. Торак пункт территориясендә йота торган коеларны һәм парга пешерү мәйданчыкларын төзү рөхсәт ителми.

66. Яңгырлы коеларның рәшәткәләре даими рәвештә чистартылган хәлдә булырга тиеш.  рәшәткәләр һәм коеларны аларның үткәрү сәләтен чикли торган итеп чүпләү рөхсәт ителми. Коелау канализациясенең күзәтү һәм яңгыр сулары коеларын профилактик тикшерү, һәм аларны чистарту елына кимендә ике тапкыр башкарыла. Смотр һәм яңгыр сулары коеларын чистартканнан соң, барлык пычранулар кичекмәстән чыгарылырга тиеш.

67. Смотр коелары люкларын бергәләштерү юл өлеше, тротуарлар, җәяүлеләр һәм велосипед юллары, яшел зоналар өслекле бер дәрәҗәгә башкарылырга тиеш.

Юл өлеше, тротуарлар, җәяүлеләр һәм велосипед юллары, Зеленая зоналар, 2 см дан да артыкка булмаган Зеленая зоналар, су сиптерү коелары люкларын катнаштыру дәрәҗәсе 3 см дан артмаска да мөмкин.

68. Түбәләре яисә рәшәткәләре җимерелгән яисә юкка чыккан коммуналь коелар файдаланыла торган челтәр оешмасы тарафыннан кичекмәстән чикләнергә, тиешле кисәтү билгеләре белән билгеләнергә һәм билгеләнгән вакытта алыштырылырга тиеш.

69. Инженерлык челтәрләрендә планлаштырылган эшләр башкарганда, канализация суларын агызу якындагы коеларда канализация челтәре, су үткәргеч су һәм җылылык челтәрләреннән су канализацияләнә (ул булса). Юлга су ташлау тыела.

Чигенү нәтиҗәләрен бетерү зыян күргән инженерлык челтәрләре хуҗалары акчалары исәбеннән дә башкарыла.

70. Яңгыр сулары  канализациясе челтәрләренең (шул исәптән люкларны, рәшәткәләрне үз вакытында ябу) төзек техника халәте эксплуатацияләүче оешмалар тарафыннан тәэмин ителә.

 Техника элемтә чараларын карап тору
 
71. Биналарны инженер-техник тәэмин итү өчен билгеләнгән кабельле элемтә линияләрен, телевидение, радио, интернет һәм башка шундый челтәрләрне урнаштыру җир асты юлы белән (траншеяларда, каналларда, тоннельләрдә) гамәлгә ашырыла.

72. Файдаланучы оешмаларның техника шартларын алса, биналарга башка ысул белән (һава, җир өсте) тышкы коммуникацияләрне үткәрү, аларны җир астында урнаштыру мөмкин булмаган очракта гына рөхсәт ителә.

73. Асылмалы элемтә линияләрен һәм һава-кабельле кичүләрне беркетү сыйфатында куллану рөхсәт ителми:

73.1. Иҗтимагый һәм тимер юл транспортының контактлы челтәрләренең терәкләре һәм элементлары һәм тышкы яктырту терәкләре;

73.2. Автомобиль юлларын төзекләндерү элементлары: Дорожная киртәләре, светофорларны, юл билгеләрен урнаштыру өчен билгеләнгән элементлар һәм конструкцияләр;

73.3. фасадларның элементлары, түбәләр, диварлар һәм корылмалар (төтен, вентиляция, телевидение һәм радионы коллектив кабул итү системалары антенналары, фронтоннар, козыреклар, ишекләр, тәрәзәләр).

74. Рөхсәт ителми:

74.1.элемтә кабельләрен салганда бер бинадан икенчесенә таба һава ысулы белән юллар кисеп чыгарга;

74.2. Кабель запасларын бүлүче муфт шкафыннан тыш урнаштырырга;

74.3. Кануннарда билгеләнгән тәртиптә килештерелгән проект чишелеше булмаганда биналар түбәсендә антенналар, җиһазлар һәм элемтә кабельләре урнаштырырга.

75. Милекчеләр (хуҗалар) элемтәнең техника чараларыннан (кабельләр, кабельләрне беркетү элементлары, бүлү һәм муфт шкафлары һәм башкалар), шулай ук алар ярдәмендә тиешле хәлдә тоташтырыла торган техника җайланмалардан (изоляция тышчасына юл куймыйча һәм/яисә изоляция тышчасы булмау, покраскасы булмау, коррозия һәм/яисә механик зарарланулар булу, үткәргечләр һәм/яисә аларны электр тапшыру терәкләренә һәм электр линияләренә юдыртып чыгару) гыйбарәт.

 Тышкы яктырту объектларын (чараларын) тоту
 
76. Тышкы яктырту элементларына яктырткычлар, кронштейннар, терәкләр, чыбыклар, кабельләр, туклану чыганаклары (шул исәптән җыю, туклыклы пунктлар, идарә әрҗәләре) керә.

77. Урамнар, юллар, мәйданнар, җәяүлеләр өчен тротуарлар, торак кварталлар, ишегаллары, предприятиеләр, учреждениеләр, оешмалар территорияләре, шулай ук йортларның урамнары һәм номерлары, юл билгеләре һәм күрсәткечләр, тышкы мәгълүмат чаралары һәм витриналар тәүлекнең караңгы вакытында яктыртылырга тиеш.

Урамнарны, юлларны, мәйданнарны, микрорайоннар территорияләрен яктыртуны кертү кичке эңгер-меңгердә табигый яктыртылыш дәрәҗәсе 20 лк ка кадәр кимегәндә башкарыла, ә иртәнге эңгер-меңгердә - 10 лк га кадәр арткан вакытта сүндерелә.

Торак йортларның подъездларын, архитектур яктырту җайланмаларын, тышкы мәгълүмат чараларын, шулай ук архитектура яктырту системаларын, тышкы мәгълүмат чараларын кертү һәм сүндерү урамнарны тышкы яктырту режимында башкарыла.

78. Торак пункт панорамасын төзи торган торак пункт эстетикасына таләпләр югары булган урамнарга һәм юлларга фасады белән чыга торган биналар һәм корылмалар милекчеләре, милек рәвешләренә карамастан, түбәндәгеләрне тәэмин итәләр:

- аерым бина яисә корылма, биналар, төзекләндерү элементлары комплексы, архитектура-ландшафт объектлары комплексы, билгеләнгән тәртиптә килештерелгән проект (паспорт) нигезендә архитектур яктырткычның булуы һәм эшләве;

- архитектура һәм бәйрәм (вакыйгалы) яктырту җайланмаларының экономияле һәм энергия нәтиҗәлелеге, электр энергиясен рациональ бүлү һәм куллану;

- яктырту җайланмалары элементларының эстетикасын, аларның дизайнын, көндезге һәм төнге вакытта кабул ителүен исәпкә алып, материаллар һәм эшләнмәләрнең сыйфатын;

- яктырту җайланмаларының төрле режимнарында хезмәт күрсәтү һәм идарә итү уңайлыклары.

Лаеклы (вакыйгалы) яктыртуны да кертеп, архитектур яктыртуга таләпләр җирлек башкарма комитетының муниципаль хокукый актлары, әлеге Кагыйдәләр белән билгеләнә.

79. Төп мәйданнарда, магистральләрдә һәм урамнарда, транспорт тоннельләрендә эшләмәүче яктырткычлар саны 3 %тан артмаска тиеш, башка җирлек территорияләрендә (район билгеләнешендәге урамнар, ишегалды территорияләре) - 5 %, җир асты җәяүлеләре кичүләрендә - 10 % көндезге һәм кичке режимнарда (яндырылган 10 яктырткычта кертелмәгән бер генә яктырткыч рөхсәт ителә).

80. терекөмеш булган газ разрядлы лампалар сафтан чыкканнар шушы максатлар өчен билгеләнгән биналарда сакланырга һәм утильләштерү өчен махсуслаштырылган предприятиеләргә чыгарылырга тиеш.

Күрсәтелгән типтагы лампаларны поселок чүплекләренә, чүп эшкәртү заводларына чыгару рөхсәт ителми.

81. Тышкы яктырту җайланмаларының металл баганалары, кронштейннары һәм башка элементлары чиста булырга, креналары, коррозия учаклары булмаска һәм кирәк булган саен милекчеләр (хуҗалар, кулланучылар) белән бизәлергә, ләкин кимендә өч елга бер тапкыр буялырга һәм төзек хәлдә калырга тиеш.

82. Тышкы яктыртуның бердәм системасына тоташтырылган урам һәм йорт яны яктырткычын тоту һәм ремонтлау муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге эшләрне үткәрүгә конкурста откан вәкаләтле орган яисә махсуслаштырылган оешма гамәлгә ашыра.

Торак йортларны гамәлгә кертү җайланмаларына тоташтырылган йорт яны яктырткычын тоту һәм ремонтлау идарәче оешмалар тарафыннан гамәлгә ашырыла.

83. Тышкы яктырту терәкләре, яклау, бүлү киртәләре, юл корылмалары һәм Дорожная җиһазлары элементлары буялган булырга, язулардан һәм теләсә нинди мәгълүмати-басма продукциядән чистартылырга, төзек хәлдә һәм чисталыкта булырга тиеш.

84. Тышкы яктырту терәкләрен алыштырганда күрсәтелгән конструкцияләр демонтацияләнгән һәм өч тәүлек эчендә челтәрләр хуҗалары тарафыннан чыгарылган булырга тиеш.

Тышкы яктыртуның сынган терәкләрен чыгару юллардагы терәк хуҗасы тарафыннан кичекмәстән, калган территорияләрдә - шундый кирәк (демонтаж) табылганнан соң бер тәүлек эчендә башкарыла.

85. Яктырту терәкләрендә урнаштырылган барлык элементларның һәм объектларның төзәтелгән һәм куркынычсыз торышы һәм канәгатьләнерлек Внешняя кыяфәте әлеге терәкләрнең милекчесен (хуҗасын) тәэмин итә.

86. Чыбыклар өзелгән, терәкләр, изоляторлар зарарланган очракта, тышкы яктырту җайланмаларын эксплуатацияләү рөхсәт ителми.

Электр үткәргечләре өзелү яки терәкләрнең зарарлануы белән бәйле тышкы яктырту җайланмалары эшендә тәртип бозуларны, ачыкланганнан соң ук кичекмәстән юкка чыгарырга кирәк.

87. чыбыкларны һәм кабельләрне челтәргә һәм тышкы яктырту җайланмаларына рөхсәтсез тоташтыру һәм тоташтыру рөхсәт ителми.

88. Тышкы яктырту объектлары яисә тышкы яктырту чаралары белән җиһазландырылган объектлар милекчеләре (хуҗалары), шулай ук тышкы яктырту объектларына (чараларына) хезмәт күрсәтүче оешмалар:

88.1. Урамнарны, юлларны тиешенчә яктыртуны, терәкләрнең һәм яктырту җайланмаларының сыйфатын күзәтеп торалар, бозылганда яисә зарарланганда үз вакытында ремонт ясыйлар;

88.2. Яктылыкны, шул исәптән тышкы мәгълүмат чараларының архитектур яктырткычын һәм яктырткычларын билгеләнгән тәртип нигезендә кабызуны һәм сүндерүне тәэмин итәләр;

88.3. Тышкы яктыртуны һәм бизәүне урнаштыру, тоту, урнаштыру һәм эксплуатацияләү кагыйдәләрен үтиләр;

88.4. Тышкы яктырту фонарьларын вакытында алыштыралар.

Аерым яктырткычларның яктырту вакыты төзексезлекләр ачыкланган яки тиешле хәбәр килгән вакыттан алып 10 тәүлектән артмаска тиеш.

89. Тротуарларда урнашкан җәмәгать транспортының мачталары һәм тышкы яктырту баганалары тирәсендә территорияләрне җыештыруны тротуарларны җыештыру өчен җаваплы затлар тәэмин итә.

Трансформатор һәм бүлү подстанцияләренә якын территорияләрне, автоматик режимда эшләүче (хезмәт күрсәтүче персоналсыз) башка инженер корылмаларын җыюны әлеге объектлар урнашкан территория хуҗалары тәэмин итә.

 Кече архитектура формаларын тоту 
90. Кече архитектур формаларга декоратив-сәнгати бизәлеш (аерым торган инсталляцияләр, стрит-арт) элементлары, мобиль һәм вертикаль яшелләндерү җайланмалары, су җайланмалары, муниципаль җиһазлар, җирлек территориясендә коммуналь-көнкүреш һәм техника җиһазлар керә.

91. Кече архитектура рәвешләрен карап тоту бирелгән җир кишәрлекләре чикләрендә, гомуми файдаланудагы территорияләрдә җир кишәрлекләренә хокук ияләре тарафыннан гамәлгә ашырыла - вәкаләтле орган тарафыннан муниципаль заказны урнаштыру нәтиҗәләре буенча әлеге эш төрләрен үткәрүгә конкурс откан оешма белән шартнамә нигезендә тәэмин ителә.

92. Кече архитектура формалары хуҗалары:

92.1.  Кече архитектура формаларын чисталыкта һәм төзек хәлдә тоталар;

92.2. Язгы чорда кече архитектур формаларны планлы рәвештә тикшерәләр, аларны иске буяулардан, күгәректән, юудан, төсеннән чистарталар, шулай ук сынган элементларны алыштыралар;

92.3. кышкы чорда кече архитектура формаларын, шулай ук аларга кар һәм боздан якын килүләрне чистартырга;

92.4. Җир өслеге тигез коймалы комлыкларны урнаштыралар, комлыкларда елга кимендә бер тапкыр ком бөртекләрен алыштыралар;

92.5. Балалар, спорт, хуҗалык мәйданчыклары һәм ял мәйданчыклары җиһазларының конструктив элементларының ныклыгы, ышанычлылыгы һәм иминлеге таләпләренә туры килүен күзәтәләр.

93. Рөхсәт ителми:

93.1. кече архитектур формаларны (балалар уен мәйданчыкларында өлкәннәрнең ялы, спорт мәйданчыкларында эчке кием һ.б.) билгеләү буенча кулланмау;

93.2. Теләсә нинди мәгълүмати-басма продукцияне кече архитектур формаларда эләргә һәм ябыштырырга;

93.3. кече архитектура формаларын һәм аларның конструктив элементларын сындырырга һәм җәрәхәтләргә.

 Стационар булмаган объектларның эчтәлеге 
94. Стационар булмаган объектларны урнаштыру мондый объектларны муниципаль хокукый актта билгеләнгән тәртиптә урнаштыру схемасы нигезендә гамәлгә ашырыла.

95. Җир кишәрлеген арендалау шартнамәсе срогы тәмамлангач, стационар булмаган объект арендатор тарафыннан демонтацияләнә, ә җир кишәрлеге азат ителә һәм башлангыч халәткә китерелә.

96. Стационар булмаган объектларның милекчеләре булган юридик һәм физик затлар:

96.1. Аларны ремонтлау һәм буяу эшләрен башкаралар. Ремонт проект документациясендә билгеләнгән тышкы кыяфәтне һәм төс чишелешен саклап калуны исәпкә алып башкарылырга тиеш;

96.2. Тирә-юньдәге территориядә яшел утыртмаларның, газоннарның, бордюр ташының, кече архитектура формаларының (алар булса) сакланышын күзәтәләр, күрсәтелгән территорияне әлеге кагыйдәләрдә билгеләнгән таләпләр нигезендә саклыйлар;

96.3. стационар булмаган объектлар янындагы урналарны урнаштыралар, кирәк булган саен, көндез калдыклардан чистарталар, ләкин тәүлеккә бер тапкырдан да ким түгел, урналарны елга кимендә бер тапкыр буйыйлар;

96.4. Билгеләнгән тәртиптә килештерелгән шундый объект проекты (паспорты) нигезендә стационар булмаган объектларда тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыралар һәм эксплуатациялиләр.

97. Рөхсәт ителми:

97.1. Проектларда каралмаган биналарны, козырекларны, лапасларны һәм башка конструкцияләрне стационар булмаган объектларга җиткерергә;

97.2. Стационар булмаган объектлар янында сәүдә-суыткыч җиһазлары куярга;

97.3. Тараны, товарларны, детальләрне, көнкүреш һәм җитештерү характерындагы башка предметларны стационар булмаган объектларда һәм аларның түбәләрендә кушарга, шулай ук стационар булмаган объектларны складская максатларына яраклаштырырга;

97.4. Стационар булмаган объектлар арасында җиһаз, калдыклар белән янгынга каршы өзелүләрне туктатырга;

97.5. вестибюльләр һәм метрополитен станцияләре козыреклары астында, биналар аркаларында, газоннарда, мәйданчыкларда (балалар ялы, спорт, транспорт стоянкалары), су үткәрү һәм канализация челтәрләренең саклау зонасында, торбаүткәргечләрдә, шулай ук метрополитенның техник корылмаларына кадәр 10 метрдан азрак, вентиляция шахталарына кадәр 25 метрдан кимрәк, торак биналар тәрәзәләренә кадәр, сәүдә предприятиеләре витриналарына - 20 метрдан кимрәк, агач кәүсәләренә кадәр - 3 метрдан да кимрәк ераклыкта стационар булмаган объектлар урнаштырырга.

 Төзелеш эшләрен башкару урыннарын карап тоту 
98. Төзелеш мәйданчыкларын һәм алар янәшәсендәге территорияләрне карап тоту, ремонт, төзелеш һәм башка төр эшләр тәмамланганнан соң төзекләндерүне торгызу төзүче өстенә йөкләнә.

Эшләнмәгән төзелеш объектларын һәм аңа якын территорияләрне карап тоту, әлеге Кагыйдәләрнең 99.1, 99.2, 99.3, 99.5, 99.6, 99.10, 99.11 пунктчалары таләпләрен үтәп, төзүчегә йөкләнә.

Эш алып барылмаган төзелеш объектлары төзелеш челтәрләре белән ябылган булырга тиеш.

99. Эшләрнең башланганчы, шулай ук төзелеш, ремонт һәм башка төрләрен җитештерү чорында түбәндәгеләр кирәк:

99.1. Төзелеш мәйданы территориясенең бөтен периметры буйлап типовой киртә урнаштырырга;

99.2. төзелеш мәйданчыгы киртәсенең гомуми тотрыклылыгын, ныклыгын, ышанычлылыгын, эксплуатация куркынычсызлыгын тәэмин итәргә;

99.3. Төзелеш мәйданчыгы коймаларының техник торышын, аның чисталыгын күзәтергә, пычрактан, кардан, боздан, мәгълүмати-басма продукциядән һәм граффитидан вакытында чистартырга;

99.4. Төзелеш мәйданы территориясенә кергәндә төзелеш объектының гамәлдәге төзелеш нормалары һәм кагыйдәләре таләпләренә җавап бирә торган мәгълүмати щитын урнаштырырга һәм аны тиешле хәлдә тотарга;

99.5. җәяүлеләр өчен вакытлы тротуарлар урнаштыруны тәэмин итәргә;

99.6. Төзелеш мәйданы периметры буйлап тышкы яктыртуны тәэмин итәргә;

99.7. төзелеш мәйданына илтүче юлларны, мәйдан эчендәге юлларны һәм чыгу урыннарында транспорт чараларының көпчәкләрен чистарту яки юдыру пунктларын, урамнарның (юлларның) йөрү өлешенә пычрак һәм чүп-чар чыгаруга юл куймый торган итеп җиһазландырырга.;

99.8. 10 тоннадан артык йөк автотранспортының хәрәкәт маршрутын төзелеш мәйданчыгына керү юлларында юллар һәм юлларның сакланышын тәэмин итә торган ябык цикл белән килештерергә;

99.9. төзелеш мәйданчыгы территориясендә каты көнкүреш, эре габаритлы һәм төзелеш калдыкларын җыю өчен контейнерлар һәм (яисә) бункерлар булдыруны тәэмин итәргә;

99.10. төзелеш мәйданы территориясеннән билгеләнгән тәртиптә каты көнкүреш, эре габаритлы һәм төзелеш калдыкларын чыгаруны оештыруны тәэмин итәргә;

99.11. Төзелеш мәйданчыгы территориясеннән  калдыклар булмаган карны кар эретү станцияләренә яисә билгеләнгән тәртиптә килештерелгән махсус билгеләнгән урыннарга чыгаруны тәэмин итәргә;

99.12. төзелеш мәйданчыгы территориясен, аңа керү юлларын һәм тротуарларны ел фасылын исәпкә алып, пычрактан, чүп-чардан, кардан, боздан көндәлек чистартуны тәэмин итәргә (кыш, җәй);

99.13. Эшләр башкарганда гамәлдәге җир асты инженерлык коммуникацияләренең, тышкы яктырту челтәрләренең, Зеленая утыртмаларның һәм Малая архитектура формаларының сакланышын тәэмин итәргә.

100. Төзелеш һәм (яисә) ремонт эшләрен уздыруның бөтен чоры дәвамында әлеге Кагыйдәләрнең 99.2 -99.10 пунктчаларында күрсәтелгән таләпләрне үтәргә, шулай ук эшләрне башкарганда җимерелгән һәм җимерелгән юл өслекләрен, яшел утыртмаларны, газоннарны, тротуарларны, откосларны, кече архитектура рәвешләрен торгызырга кирәк.

101. Төзелеш материаллары, җиһазлар, автотранспорт һәм күчмә механизмнар, ярдәмче бүлмәләр, эшче һәм хезмәткәрләрне вакытлыча тоту өчен көнкүреш вагоннары, төзелеш калдыкларының транспорт партияләрен вакытлыча саклау һәм туплау урыннары төзелешне оештыру проекты нигезендә төзелеш мәйданчыклары чикләрендә урнаштырыла.

102. Рөхсәт ителми:

102.1. Гражданнарның шәхси һәм иҗтимагый иминлеген тәэмин итүгә бәйле коткару, авария-торгызу һәм башка кичектергесез эшләрдән тыш, 23.00 сәгатьтән 7.00 сәгатькә кадәр төзелеш, ремонт, төяү-бушату һәм  башка эшләрне оештыру һәм үткәрү;

102.2. Башкарма комитетның рөхсәтеннән (күрсәтмәләреннән) башка юлларның һәм тротуарларның юл йөрү өлешен тарайту яки ябу;

102.3. чүп-чарны яндырырга һәм төзелеш производствосы калдыкларын утильләштерергә;

 Җирләү урыннарын тоту 
103. Этник, санитар һәм экология таләпләр нигезендә җирләү урыннарын тоту федераль законнар һәм муниципаль хокукый актта билгеләнгән җирләү урыннарын тоту кагыйдәләре нигезендә гамәлгә ашырыла.

104. Күмү урынын карап тотуга таләпләр:

104.1. зиратларда җәмәгать бәдрәфләре чиста һәм төзек хәлдә булырга тиеш. Иҗтимагый бәдрәфләр территорияләрендә урыннар чистартылырга тиеш;

104.2. зират территориясендә чүп-чар һәм чүп савытлары Калдыклар тупланган саен 3 көнгә бер тапкырдан да ким булмаган күләмдә чыгарылырга тиеш;

104.3.ауган һәм авария хәлендә агач утыртмалары булу рөхсәт ителми. авария хәлендәге агач утыртмалары ачыкланганнан соң бер тәүлек эчендә чыгарылырга тиеш;

104.4. Шәхесләре ачыкланмаган файдаланылмаган каберләр яки үлгән кешеләрнең каберләре пычрак һәм чүп-чардан чистартылырга тиеш. Үләннең биеклеге күмү участогы чикләрендә 30 см дан артмаска тиеш. Чүп агач-куак үсентеләре булу күмү участогы мәйданының 10%тан артыграгына рөхсәт ителә.

105. Кышкы чорда җирләү урыннарын тоту үзенчәлекләре:

105.1.зиратларның үзәк юллары, керү юллары, тротуарлар киңәйтелергә һәм кардан чистартылырга тиеш. Боз катламнары булмаса, тигез кар катламы булу рөхсәт ителә;

105.2.Үзәк юллар, керү юллары, тротуарлар бозлавыкка каршы материаллар белән эшкәртелергә тиеш. Юлларның һәм тротуарларның проезжая өлешен эшкәртү кар явудан соң ук башланырга тиеш;

105.3. Беренче чиратта кар чыгаруны, бозны кыруны һәм үзәк һәм подъезд юлларыннан кар-боз берәмлекләрен алуны башкарырга кирәк;

105.4.күмү урыннарының җәяүлеләр зоналарында бозга каршы материаллар куллану, юллардан чистартылган кар һәм бозны каберләргә, газоннанрга, куакларга салу рөхсәт ителми.

106. Җәйге чорда җирләү урыннарын тоту үзенчәлекләре:

106.1. Үзәк юллар, керү юллары, тротуарлар, каберләр арасындагы юллар һәм гомуми файдаланудагы башка территорияләр төрле пычранулардан чистартылырга тиеш;

106.2. Яшел утыртмаларны санитар кисеп алу, чүп үләннәрен кисү буенча чаралар ел саен үткәрелергә тиеш.

107. Күмү урынын, кабер өстенә кую корылмасын (тәреләр, һәйкәлләр, плиталар, склеплар һ.б.) карап тоту, чәчәкләр һәм декоратив куаклар утырту, колумбарийда куышны карау ир белән хатын, туганнары, үлгән кешенең законлы вәкиле яисә башка зат тарафыннан санитария таләпләрен мәҗбүри үтәгән килеш башкарыла.

 Автотранспорт чараларын озак һәм кыска сроклы саклау урыннарын тоту 

108.Автотранспорт чараларын (алга таба - туктап тору) һәм аларга якын территорияләрне озак һәм кыска сроклы саклау урыннарын карап тоту гамәлдәге төзелеш нормалары һәм кагыйдәләре, шулай ук әлеге Кагыйдәләр нигезендә стоянкалар урнаштыру өчен бирелгән җир кишәрлегенең (алга таба - хуҗасы) хокук иясе тарафыннан гамәлгә ашырыла.

109. Хуҗасы түбәндәгеләрне башкара:

109.1. Территорияләрнең бөтен периметры буйлап киртә куеп торалар, ул механик йогынтыларга һәм тышкы мохит йогынтысына тотрыклы булырга тиеш;

109.2. стоянкаларның техника торышын, аларның чисталыгын күзәтәләр, пычрактан, кардан, наледидан, мәгълүмати-басма продукциядән вакытында чистарталар;

109.3 стоянкалар янәшәсендәге территорияләрдә һәм территорияләрдә материаллар туплауга, комплектланган транспортны, төрле конструкцияләрне саклауга юл куймыйлар;

109.4.дежур персонал өчен урыннар җиһазландырыла.

Гомуми мәйданы 10,0 кв. м дан артмаган персоналны кизү тору өчен, җиңеләйтелгән типтагы конструкцияләрдән эшләнгән, алга таба тышкы стеналарны нейтраль төстәге гамманың заманча бизәлеш материаллары белән җиһазландыру өчен, капиталь булмаган объектлар урнаштыру рөхсәт ителә;

109.5. Яктылыкны гамәлдәге нормалар һәм кагыйдәләр таләпләренә туры килә торган тигез бүлүне тәэмин итүче тышкы яктырткыч куеп тору территорияләрен җиһазлыйлар;

109.6. Территориядә башка капиталь һәм вакытлыча биналар, корылмалар, сәүдә павильоннары, киосклар, лапаслар һ.б. төзүләрне  булдырмаска;

109.7.ягулык-майлау материаллары агып торган автомобильләрне юу һәм автомобиль кую урыннары территорияләрендә юл куймыйлар;

109.8 санитария һәм янгынга каршы кагыйдәләрне үтәгән стоянкалар территорияләрендә;

109.9. даими рәвештә тирә-юньдәге территорияләрне санитар эшкәртү һәм чистарту үткәрәләр, калдыклар җыю өчен контейнерлар (урналар) урнаштыралар, каты көнкүреш калдыкларын, карны даими алып китүне тәэмин итәләр;

109.10. Автостоянканың урнашу урынын һәм хезмәтләр күрсәтүне билгеләүче каты өслекле махсус стоянкага килү, шулай ук гамәлдәге дәүләт стандартлары таләпләренә ярашлы билге белән җиһазландыралар;

109.11. инвалидларга тукталышлар территориясенә тоткарлыксыз керү мөмкинлеген тәэмин итәләр һәм инвалидларның башка транспорт чараларын кую тыелган махсус автотранспорт чараларын кую өчен кимендә 10% урын (ләкин кимендә бер урын) бүлеп бирәләр. Инвалидлар махсус автотранспорт чараларын кую урыннарыннан "Россия Федерациясендә инвалидларны социаль яклау турында"1995 елның 24 ноябрендәге 181-ФЗ номерлы Федераль законның 15 маддәсе нигезендә бушлай файдаланалар.

 Җирлек территориясен бәйрәм (вакыйгалы) бизәү 
110. Җирлек территориясен бәйрәм (вакыйгалы) бизәү дәүләт һәм башка бәйрәмнәрне үткәрү чорында, истәлекле, мәдәни, спорт вакыйгаларына бәйле чаралар вакытында башкарыла.

Бәйрәм (вакыйгалы) бизәлеше чараларга бәйле рәвештә афишалар, панно, декоратив элементлар һәм композицияләр урнаштыруны, шулай ук бәйрәм (вакыйгалы) яктырткычлар (яктылык гирляндалары һәм элементлары, челтәр, күләмле яктылык композицияләре, яктылык проекцияләре һ.б.) урнаштыруны үз эченә ала. Бәйрәм (вакыйгалы) бизәлеше конструкцияләре бинаның фасадында яисә корылма рәвешендә аерым торучы һәм (яисә) конструкцияләр рәвешендә урнаштырылырга мөмкин.

Бәйрәмчә (вакыйгалы) бизәлеш элементларын әзерләгәндә һәм урнаштырганда юл хәрәкәтен җайга салуның техника чаралары күренешен төшерү, зарарлау һәм начарайту рөхсәт ителми.

 Җирлек территориясендә авыл хуҗалыгы хайваннарын һәм кошларын тоту
 
111. Авыл хуҗалыгы хайваннарын һәм кошларын карап  тоту:

111.1. Авыл хуҗалыгы хайваннарын авыл җирлеге җирле үзидарә органнары тарафыннан махсус бирелгән урыннарда хуҗасы яки вәкаләтле зат күзәтүе астында  алып барырга. "Электр көтүчесе" системаларын хуҗасы яки вәкаләтле зат тарафыннан турыдан-туры күзәтүсез файдаланалар.

111.2. Рөхсәт ителми:

111.2.1. авыл хуҗалыгы хайваннарын һәм кошларны торак пунктлар территориясендә озатмыйча чыгарырга;

111.2.2. Авыл хуҗалыгы хайваннарын көтү җирлекнең башкарма комитеты бүлеп биргән көтү урыннарыннан читтә көтү;

111.3. Хуҗалар йорт хайваннарын һәм ишегалларын, тротуарларны, урамнарны, паркларны, газоннарны, балалар мәйданчыкларын, скверларны, мәйданнарны, шулай ук торак йортларның подъездларын пычратмаска тиеш.

111.4. Авыл хуҗалыгы хайваны һәм йорт терлеген урамнарда калдырганда, терлек хуҗалары яшел үсентеләр бозылудан һәм терлекләр тотуга тотылган чыгымнарны каплый.

111.5. Авыл хуҗалыгы хайваннары һәм кошлары китергән зыян өчен аларның хуҗалары Россия Федерациясе законнарында билгеләнгән тәртиптә җаваплы.

 IV. Авыл җирлеге территорияләрен җыештыру тәртибе, төзекләндерү эшләре исемлеген һәм аларны үтәү ешлыгын да кертеп 

Шәһәр җирлеге территориясен җыештыруга һәм карап тотуга гомуми таләпләр 
112. Җирлек территориясен җыештыру һәм карап тоту түбәндәгеләр аша гамәлгә ашырыла:

1) Җәйге чорда - 15 апрельдән 14 октябрьгә кадәр;

2) кышкы чорда - 15 октябрьдән 14 апрельгә кадәр.

Күрсәтелгән сроклар, һава шартларына карап, җирлекнең башкарма комитеты тарафыннан төзәтелә ала.

113. Җирлек территориясен җыю түбәндәгеләрне үткәрү юлы белән гамәлгә ашырыла:

1) торак пункт территориясен карап тоту, җыештыру буенча системалы эшләр;

2) җирлек башкарма комитетының хокукый актлары нигезендә бердәй массакүләм чаралар (өмәләр) .

114. Җәйге чорда җирлек территориясен җыештыру юу, су сибү, себерү һәм җирлек территориясен карап тоту буенча башка эшләр башкару юлы белән җирлек территориясенең пычрануын һәм тузанлануын киметү максатында башкарыла һәм түбәндәгеләрне үз эченә ала:

114.1. Ясалма өслекле территорияләрне себерү (коры көннәрдә су сибү), урам-юл челтәре объектларының һәм яңгыр канализациясе белән җиһазландырылган башка территорияләрнең тузаннан һәм пычрагыннан юу (су сиптерү юлы белән 23.00 дән 7.00 гә кадәр җитештерелә). Ясалма өслекле юл өслекләрен, мәйданнарын, тротуарларын һәм башка территорияләрне юу бөтен киңлеккә башкарыла;

114.2. Су агызу канализациясе рәшәткәләрен чистарту;

114.3. чүп-чарны бөтен территориядән җыю;

114.4. Ел саен, 1 июньгә кадәр, кече архитектура формаларын, бакча һәм урам җиһазларын, урналарны, спорт һәм балалар мәйданчыкларын, коймаларны, бордюрларны буяу;

114.5. Үләнне даими рәвештә (үләннең биеклеге 15 см дан артык булганда), чүп үләннәре һәм куаклыклар, барыннан да элек - гражданнарның гомере һәм сәламәтлеге өчен куркыныч тудыручы үсемлекләрне юкка чыгару, шул исәптән Сосновский балтырганы белән  көрәшү, чикләнгән файдаланудагы һәм махсус билгеләнештәге яшелләндерелгән территорияләрдән тыш, гомуми файдаланудагы территорияләрдә һәм тәүлек дәвамында чабылган үләнне җыештыру;

Яфрак коелу чорында - тәүлегенә бер тапкыр коелган яфракны җыю һәм алып чыгу;

114.7 Территорияләрне җыештыру, шул исәптән сәүдә объектлары, оешмалар һәм предприятиеләр янында автотранспортны кую урыннары, ул 8.00 сәгатькә тәмамланырга тиеш;

114.8 юудан соң бордюр янында лотокларны җыештыру.

115. Җыелган чүп-чар, катнашма, яфрак, чабылган үлән, ботаклар билгеләнгән таләпләр нигезендә чыгарылырга тиеш.

116. Гражданнарның тормышы һәм сәламәтлеге өчен куркыныч тудыручы Сосновский балтырганы  һәм башка үсемлекләр көрәшчесен юкка чыгару гамәлләре аның бутонизациясенә һәм чәчәк ата башлаганчы башкарылырга тиеш.

Гражданнарның тормышы һәм сәламәтлеге өчен куркыныч тудыручы Сосновский балтырганы  һәм башка чүп үсемлекләренә каршы  көрәшү чаралары түбәндәге ысуллар белән үткәрелергә мөмкин:

- химик - гербицидлар һәм (яисә) арборицидлар белән үсү чыганакларын сиптерү;

- механик - чаптыру, коры үсемлекләрне җыю, тамыр системасын аерып алу;

- агротехник яктан - туфрак эшкәртү, күпьеллык үләннәр чәчү.

117. Территорияләрне җыештыру өчен җаваплы оешмалар яфрак коелу чорында урамнар һәм юллар буйлап газлардан коелган яфракларны җыеп алып чыгалар.

Яфракларны, җылылык яратучы үсемлекләрне җылыту очракларыннан тыш, агач һәм куакларның аскы өлешенә җыеп кую тыела.

118. Кышкы чорда гомуми файдаланудагы территорияне җыештыру түбәндәгеләрне үз эченә ала:

118.1.Юл өслекләрен һәм тротуарларны кардан, кар һәм чүп-чардан чистарту;

118.2. тайгак яки бозлавык барлыкка килгәндә-комны җәяүлеләр зоналарына, баскычларга сибү, юл катламнарын бозлавыкка каршы материал белән эшкәртү;

118.3. Язгы чорда кар тарату  һәм кар суларын агызу оештырыла.

119. Җирлекнең торак пункты территориясендә башкарыла торган урып-җыю эшләре технологиясе һәм режимнары һава шартларына бәйсез рәвештә транспорт чараларының һәм җәяүлеләрнең тоткарлыксыз хәрәкәтен тәэмин итәргә тиеш.

120. Җәяүле тротуарларны, җир өсте кичүләрен,  баскычларны кышкы чорда җыештыру үзенчәлекләре:

120.1. җәяүлеләр өчен тротуарлар, җир өсте кичүләре, баскычлар күрсәтелгән корылмаларның җәяүле өлешенең бөтен киңлегенә кардан чистартылырга тиеш.

Чистарту вакыты кар яуганнан соң тугыз сәгатьтән артмаска тиеш;

120.2. интенсив кар яву чорында җәяүлеләр тротуарлары, баскычлар бозлавыкка каршы материаллар белән эшкәртелергә һәм чистартылырга тиеш;

120.3.бозлавык материаллары барлыкка килгәндә, беренче чиратта баскычлар, аннары тротуарлар эшкәртелә.

Бозга каршы материаллар белән эшкәртү вакыты тайгак табылганнан соң дүрт сәгатьтән артмаска тиеш;

120.4. Җәяүлеләр тротуарларын чистартудан алынган, ишегалларында чүп-чар белән пычранмаган һәм химия реагентлары, ком-тоз катнашмалары белән пычранмаган карны да кертеп, яшел утыртмаларның сакланышын һәм кар суларының агып чыгуын тәэмин итү шарты белән яшелләндерелгән территориядә, чистартылган кар складлау рөхсәт ителә.

121. Җирлек территориясендә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

121.1. Урамнарда, мәйданнарда, яшел утыртмалары булган участокларда, скверларда, паркларда, газоннарда, пляжларда һәм гомуми файдаланудагы башка территорияләрдә чүпләргә;

121.2.каты коммуналь (көнкүреш) калдыкларны урнаштырырга, шулай ук контейнер мәйданчыкларында урнаштырылган контейнерлардан һәм бункерлардан тыш эре габаритлы калдыкларны складларга.

121.3. Гомуми файдаланудагы территорияләрдә, гамәлдәге законнар нигезендә бирелгән күмү урыннарыннан тыш, мемориаль кабер өсте корылмаларын (истәлекле корылмаларны, коймаларны) билгеләргә;

121.4.әлеге максатларда каралмаган урыннарда, шул исәптән җәмәгать транспортының муниципаль маршрутларының соңгы пунктларында, салонны юуны, чистартуны һәм транспорт чараларына техник хезмәт күрсәтүне башкарырга;

121.5. биналарны һәм корылмаларны төзекләндерү элементларын, һәйкәлләрне, мемориаль такталарны, агачларны, куакларны, кече архитектура формаларын һәм гомуми файдалану территорияләрендә төзекләндерүнең башка элементларын ватарга һәм җимерергә, шулай ук аларны үзбелдекле үзгәртеп корырга, үзгәртеп корырга һәм үзгәртеп корырга;

121.6. Язмалар, рәсемнәр төшерергә, мәгълүмати-басма продукцияне ябыштырырга һәм куярга, җәмәгать транспортын, стеналарын, баганаларын, коймаларын һәм бу максатлар өчен каралмаган башка объектларны көтү тукталышларында граффити ясарга;

бирелгән җир кишәрлекләренең чикләреннән һәм (яисә) коймаларыннан читтә күчемле мөлкәтне кушарга һәм сакларга;

121.8. Урам юлына чыга торган кибетнең фасадындагы (алдан) һәм парковкаларындагы тротуарларда, газларда, юлларда, җир участокларында тару, сәнәгать товарлары һәм башка сәүдә предметларын урнаштырырга һәм урнаштырырга;

121.9. Билгесез урыннарда кар өеп кую;

121.10. Тимер-бетон блоклар, баганалар, киртәләр, шлагбаумнар, корылмалар һәм башка җайланмалар кую юлы белән квартал эчендәге машина һәм тротуарларны үз белдеге белән ябарга.

122. Җирлекнең торак пункты территориясендә калдыклар (чүп-чар, кар, грунт һ.б.) ташланган очракта, мондый хокук бозуларга юл куйган затлар ачыкланган хокук бозуларны 10 көннән дә артмаган вакытта бетерү буенча чаралар күрә.

123. Санкцияләнмәгән урыннарда калдыклар урнаштырган затлар үз исәбенә әлеге территорияне җыештыруны һәм чистартуны, ә кирәк булганда - җир кишәрлеген рекультивацияләүне үткәрәләр.

Әгәр дә 20 тәүлек дәвамында рөхсәтсез урында калдыкларны урнаштырган зат билгеләнмәгән булса, калдыкларны алып ташлау һәм рөхсәтсез чүплекләр территорияләрен рекультивацияләү әлеге территорияне җыештыру өчен җаваплы оешмалар (яисә, әлеге төр хезмәт күрсәтүләрне шартнамәдә каралган булса, калдыкларны чыгаруны гамәлгә ашыручы махсуслаштырылган оешма) тарафыннан башкарыла.

124. Билгеләнгән тәртиптә бирелмәгән һәм муниципаль милектәге җир кишәрлекләрендә (территорияләрдә) стихияле барлыкка килә торган чүплекләрне бетерү вәкаләтле орган тарафыннан тәэмин ителә.

 Җирле әһәмияттәге автомобиль юлларын җыю 
125. Җирле әһәмияттәге автомобиль юлларын (алга таба - юллар) җыештыру автомобиль юлларын, тротуарларны, парковкаларны, җәмәгать транспортын, пычрактан, чүп-чардан, кардан һәм боздан ясалма юл корылмаларын даими чистарту чаралары комплексын үз эченә ала.

126. Язгы-җәйге чорда юлларны җыештыру юуны, су сибүне, тузанны бетерүне, себерүне һ.б.ны үз эченә ала.

Көзге-кышкы чорда юлларны җыештыру, пычрактан, кар һәм боздан чистарту, ком-тоз катнашмасын юлларга сибү, тротуарларга коры ком сибеп чыгу күздә тота.

92. Юл йөрү өлешен,  резерв полосаларын, лоток зоналарын, юлларны көндез 8.00 дән 21.00 гә кадәр, ә магистральләрне һәм транспортның интенсив хәрәкәте булган урамнарны төнге сәгать 23.00 дән 7.00 гә кадәр себерү (алдан дымландырып) башкарыла.

128. Мәйданнарның, магистральләрнең, урамнарның һәм юлларның ясалма өслекләренең, ясалма юл корылмаларының, аерымланган трамвай юллары төнлә (23.00 дән 7.00 гә кадәр) һәм көндез (7.00 сәгатьтән 23.00 сәгатькә кадәр) башкарыла.

Юл читендә юылганда, су агымын тротуарларга смета һәм чүп-чар агызу, газоннар төшерү, җәмәгать транспортын көтү тукталышы, биналарның фасадына якын урнашу, сәүдә объектлары һ.б. алу рөхсәт ителми.

Эссе көннәрдә (һава температурасы 25 °С тан югары булганда) юлның өлешенә су сибү 12.00 дән 16.00 сәгатькә кадәр интервал белән башкарыла.

129. Юл буенда урнашкан урналарны чистарту көненә кимендә бер тапкыр башкарыла, тукталыш мәйданчыкларында көнгә ике тапкыр.

130. Автобусларның чүп-чардан тулысынча чистартылырга тиеш.

Җәмәгать транспортының артта калу-сүтү ахыргы мәйданчыклары калдыклар җыю өчен биотуалет һәм контейнерлар белән җиһазландырыла.

Җәйге чорда мәйданчыклар катнашма, пычрак һәм тузаннан чистартыла, кышкы чорда кар чистартыла һәм чыгарыла, бозлавык вакытында бозлавыкка каршы материаллар эшкәртелә.

132. Җәмәгать транспортының көтү павильоннары буялмаган, буялган һәм юылган, рөхсәт ителмәгән мәгълүмати-басма продукциядән, граффитидан чистартылган булырга тиеш. Кышкы чорда кардан чистартылырга тиеш.

Җәмәгать транспортын көтү павильоннарын җыю – җәйге  чорда айга кимендә сигез тапкыр, кышкы чорда - кирәк булган саен башкарылырга тиеш.

133. Аерым элементлар буенча юлларны җәйге җыештыруга таләпләр:

Юл өлеше төрле пычранулардан тулысынча чистартылырга һәм машина юлының бөтен киңлегендә башкарылырга тиеш. Җайлаштыру сызыклары белән билгеләнгән көзге, резерв полосалар комнан һәм вак чүп-чардан даими чистартылырга тиеш;

133.2. Ике метрлы лотоклы зоналарда Грунт-комлы нанослар һәм пычранулар булырга тиеш түгел. Махсуслаштырылган машиналарның эш цикллары арасында барлыкка килергә мөмкин комлы кисәкчәләр һәм төрле вак чүп-чар белән пычранулар рөхсәт ителә;

133.3. тротуарлар һәм аларда урнашкан җәмәгать транспортының көтү тукталышлары Грунт-комлы нанослардан, төрле чүп-чардан һәм юылудан тулысынча чистартылырга тиеш. Җыештыру цикллары арасында барлыкка килергә мөмкин булган вак ком һәм вак чүп-чар белән пычранулар рөхсәт ителә;

133.4. Юл кырыйлары эре габаритлы калдыклардан һәм башка чүп-чардан чистартылырга тиеш;

133.5. Бүленү полосалары һәрдаим ком, пычрак һәм вак чүп-чардан чистартылырга тиеш. Шудырма стеналар, металл киртәләр, юл билгеләре һәм күрсәткечләр елына кимендә ике тапкыр юылырга тиеш.

Газоннар рәвешендә эшләнгән бүлү полосалары чүп-чардан чистартылырга тиеш, үлән капламының биеклеге 10-15 см дан артмаска тиеш;

Юлларның бүленгән полосасында үлән капламының биеклеге 10 - 15 см дан артмаска тиеш.

134. Юлларны кышкы җыештыруга таләпләр:

134.1. кышкы чорда юлларны җыештыру түбәндәгеләрне үз эченә ала:

1) кар һәм машина йөрү өлешен чистарту, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары, себерү, карны өемнәргә күчерү һәм кар чыгару;

2) юлларны, тротуарларны эшкәртү, кар яву башланган һәм бозлавык барлыкка килгән вакыттан алып җәмәгать транспортының бозга каршы материаллар белән көтүен туктату;

134.2. юлларның, тротуарларның, парковкаларның юл өлешеннән кар җыю, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары кар капламы яткан вакыттан алып даими рәвештә башкарылырга тиеш;

134.3. Кар яву вакытында тротуарларда урнашкан җәмәгать транспортының көтү тукталышларын җыештыру тәүлегенә ике тапкыр башкарылырга тиеш. Җәмәгать транспортын, юл чатларын, җәяүлеләр өчен кичүләрне көтү тукталышларыннан кар тәүлек дәвамында чыгарылырга тиеш;

134.4. юлларның юл өлешен механикалаштырылган ысул белән (урып-җыю техникасы комплекслары) җыештырганда һәм кар өемнәре барлыкка килгәндә җәяүлеләр өчен чыгу урыннарында, парковкалар (парковка кесәләре) алдында, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары, машина узу юллары белән аеру зарур;

134.5. Юлларның һәм аңа якын тротуарларның юл өлешеннән чистартылган кар киң Широкая урамнарда, мәйданнарда һәм аерым полосаларга проспектларда, юл читендәге юлларда, башка урамнарда - юлның алгы өлешенә (юлның бер яисә ике ягыннан юллар киңлегенә карап) хәрәкәт итә һәм өемнәргә ясала.

Урам чатларында, җәмәгать транспортының көтү тукталышларында, җәяүлеләр өчен чыгу юлларында, яңгыр сулары коелары урнашкан урыннарда кар өемнәре чистартыла: юл чатында - юл чатында, җәмәгать транспортын көтү тукталышларында - утырту мәйданчыгының озынлыгында, җәяүлеләр өчен чыгу юлларында - җәяүлеләр киңлегендә, ләкин 5 метрдан да ким булмаган җирдә, яңгыр сулары агып торган коеларда - кимендә 1,5 м.

Кар өеменең киңлеге 2 м дан артмаска тиеш;

134.6. Кар беренче чиратта күперләрдән һәм юл үткәргечләрдән, җәмәгать транспортының маршрут хәрәкәте булган тар урамнардан, пассажир транспорты тукталышларыннан һәм җәяүлеләр һәм транспорт чаралары туплану мөмкинлеге булган башка урыннардан алына;

134.7.кар яуган вакытта юлларның юл өлешендә кар кар кар эретү станцияләренә йә билгеләнгән тәртиптә килештерелгән махсус урыннарга, ул тәмамланган вакыттан алып алты сәгатьтән дә соңга калмыйча чыгарылырга тиеш.

Кар эрү станцияләре йә махсус билгеләнгән урыннар подъездлы юллар, яктырту, көнкүреш биналары һәм киртәләр белән җиһазландырыла;

134.8.Юлларны җыештырганда, тышкы яктырту баганаларын, тәртипле калканнарны, идарә итү һәм башка корылмалар, агачлар, куаклар шкафларын саклауны, шулай ук юл читендә карны механикалаштырып җыештырганда яшел утыртмаларның сакланышын тәэмин итәргә кирәк.

135. Экстремаль шартларда юлларны җыештыру өчен вәкаләтле орган юлларны җыештыру буенча чаралар комплексын күздә тоткан эшләрнең авария планын әзерләргә тиеш.

136. Рөхсәт ителми:

136.1. квартал эчендәге машина юлларын, ишегалды территорияләрен, предприятиеләр, оешмалар территорияләрен, төзелеш мәйданчыкларын, Торговая объектларын, 8.00 сәгатьтән соң, шулай ук машина юлларын җыештыручы зат белән шартнамә булмаганда, тротуарларга, юлларның һәм машина юлларының машина йөрү өлешен, бозны бастырырга яисә тротуарларга күчерергә;

136.2. Тротуарларда бозга каршы реагент буларак техника тоз һәм сыек хлор кальций куллану, җәмәгать транспортын көтү тукталышлары, паркларда, скверларда, ишегалларында һәм башка пешеход зонасында һәм яшел утыртмалары булган территорияләрдә;

136.3. авыз артын күчерергә һәм пычранган ком-тоз кар катнашмаларын, шулай ук газоннарга, чәчәклекләргә, куаклыкларга һәм башка яшел үсентеләрне күчерергә;

136.4. Кар эретү станцияләренә яисә җитештерү һәм куллану калдыклары белән пычратылган махсус билгеләнгән карны кабул итәргә;

билгеләнгән тәртиптә килештерелмәгән урыннарда кар чыгарырга һәм тезәргә;

136.6. Кар өемнәрен формалаштыру:

1) күрү зонасында бер дәрәҗәдә һәм тимер юл аша чыгу юлларының һәм урамнарның киселешендә өчпочмак формасында;

2) җәмәгать транспортын көтү тукталышыннан 20 метрга якынрак;

3) транспорт киртәләре яисә югары бордюр белән җиһазландырылган юллар участокларында;

4) тротуарларда;

5) янәшәдәге территорияләргә (ишегалларына, квартал эчендәге машина юлларына һәм территорияләргә) керә торган урыннарда;

136.7. юлга автотранспорт тәгәрмәчләре белән грунт һәм пычрак чыгарылган;

136.8. Грунт, чүп-чар, чәчелмә төзелеш материаллары, җиңел тара, юлларның пычрануына юл куймый торган брезент яки башка материал белән агачларны ташырга, шулай ук төзелеш катнашмаларын һәм эремәләрен (шул исәптән цемент-комлы эремәне, известь, бетон катнашмаларын) юлга, тротуарга, юл кырыена яки юлга якын газ полосасына кою мөмкинлеген юкка чыгаручы чаралар күрмичә генә күчереп йөртергә.

 Җыештыру, санитария хезмәте күрсәтү һәм кешеләр күпләп ял итү урыннарын төзекләндерү 
137. Кешеләрнең ялы һәм массакүләм булу урыннарына түбәндәгеләр керә:

1) мәйданнар, парклар, скверлар, бульварлар, яр буйлары, пляжлар;

2) актив ял итү һәм мавыктыргыч чаралар урыннары - стадионнар, уен комплекслары, ачык сәхнә мәйданчыклары һ.б.

3) сәүдә объектлары территорияләре (ваклап сату базарлары, сәүдә комплекслары, стационар булмаган вак ваклап сату челтәре объектлары комплекслары), җәмәгать туклануы, социаль-мәдәни билгеләнеш, көнкүреш хезмәте күрсәтү;

4) административ һәм иҗтимагый биналарга, учреждениеләргә якын территорияләр.

138. Гомуми файдаланудагы мәйданнарны, паркларны, скверларны, бульварларны, яр буен һәм башка территорияләрне җыю:

138.1.мәйданнарны, паркларны, скверларны, бульварларны, яр буен 23.00 дән 8.00 гә кадәр җыярга кирәк. Көндез патрульләр чүп-чар тутырылган урналарны һәм чүп җыю урыннарын җыештыралар һәм чистарталар;
138.2. Кышкы чорда паркларда, бакчаларда, скверларда, бульварларда, яр буйларында һәм башка ял итү зоналарында юлларны җыештырганда, химик реагентлары булмаган карны шушы максатлар өчен алдан билгеләнгән урыннарга, яшел утыртмаларны саклаган һәм кар суларын агызып чыгаруны тәэмин иткән очракта, вакытлыча карны саклау рөхсәт ителә.

139. Пляжларны җыю һәм санитар карап тоту:

139.1.пляжны төп җыештыру аны япканнан соң башкарыла һәм яр буйларын, чишенү урыннарын, яшел зоналарны һәм бәдрәфләрне җыештыру һәм дезинфекцияләүне үз эченә ала. Көндез чүп-чар җыю һәм чүп-чар җыю калдыклары белән тулган чүп-чар җыештыру үткәрелә.

Каты көнкүреш калдыкларын чыгару көн саен 8.00 сәгатькә кадәр чыгарыла;

139.2.пляж территориясе чүп-чар белән җиһазландырылачак. Урманнар арасындагы ераклык 40 м дан артмаска тиеш;

139.3.пляжлар җәмәгать бәдрәфләре белән җиһазландырыла. Җәмәгать бәдрәфеннән су коену урынына кадәр ераклык кимендә 50 м һәм 200 м булырга тиеш;

139.4.пляж комының өске катламы юешләнгән, чүп-чар, башка калдыклар бетерелгән һәм ком көн саен тигезләнергә тиеш;

Коену өчен билгеләнгән урыннарда кер юу һәм хайваннар коену тыела.

140. Каты көнкүреш калдыкларын чыгару һәм урнаштыру буенча хезмәтләр күрсәтүгә шартнамә төземичә пляж ачу рөхсәт ителми.

141. Ваклап сату базарларын җыю һәм санитар карап тоту:

141.1. Ваклап сату базарлары (алга таба - базар) территорияләре төзекләндерелергә, бәдрәфләр, хуҗалык һәм контейнер мәйданчыклары, контейнерлар һәм урналар белән җиһазландырылырга, яңгыр һәм кар суларын агызу өчен каты өслекләре һәм уклоннары булырга, шулай ук суүткәргеч һәм канализация булырга тиеш;

141.2. Базар һәм аның тирәсендәге территорияләрне төп җыештыру аны япканнан соң башкарыла. Көндез чүп-чар җыючыларның каты көнкүреш калдыклары белән тутырылган чүп-чар җыештыру һәм чистарту эшләре башкарыла;

141.3. елның җәйге чорында базар территориясендә 141.3 атна саен мәҗбүри рәвештә дымлы җыештыру башкарыла;

141.4. базар территориясе 40 кв. м мәйдандагы бер урна исәбеннән җиһазландырылачак, өстәвенә алар арасындагы ераклык 10 м дан артмаска тиеш;

142. Базар территориясендә һәм аның янәшәсендә урнашкан оешмаларның, сәүдә һәм көнкүреш хезмәте күрсәтү предприятиеләренең, киоскларның, сүәдә палаталарының һәм павильоннарның эшчәнлеге каты көнкүреш калдыкларын чыгару һәм урнаштыру буенча хезмәт күрсәтүләргә шартнамә төземичә рөхсәт ителми.

143. Сәүдә һәм (яисә) җәмәгать туклануы объектларын җыю һәм санитар карап тоту:

143.1. Сәүдә һәм (яисә) җәмәгать туклануы объектлары һәм аңа якын территорияләр территорияләрен тулысынча җыештыру тәүлегенә кимендә ике тапкыр (иртән һәм кич) гамәлгә ашырыла. Көндез чүп-чар җыючыларны һәм чүп-чар җыючыларны чүп-чар калдыклары белән тутырылган чүп-чар җыю эшләре башкарыла;

143.2. Сәүдә һәм (яисә) җәмәгать туклануы объектларына керү юлында кимендә бер урна билгеләнә;

143.3 Вакытлыча сәүдә итү урыннарында якындагы территорияләрне 10 м радиуста җыялар. Газон һәм тротуарларда тара һәм товарларны салу рөхсәт ителми;

143.4. калдыкларны чыгару тәэмин ителә.

144. Башка сәүдә мәйданчыклары территорияләрен, стационар булмаган  ваклап сату челтәре объектлары комплексларын, социаль-мәдәни билгеләнештәге территорияләрне җыештыру,аларны япканнан соң, елның җылы вакытында мәҗбүри рәвештә су сибеп башкарыла. Агымдагы урып-җыю көн дәвамында башкарыла. Көн саен каты көнкүреш калдыкларын чыгару тәэмин ителә.

145. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарын төзекләндерү:

145.1. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарында уңайлылык тудыру элементларының мәҗбүри исемлегенә катламның каты төрләре (плитә куәте яки асфальт рәвешендә), өслекләрне бәйләү элементлары, яшелләндерү, эскәмияләр, чүп-чар өчен кечкенә контейнерлар, урам җиһазлары, яктырту җиһазлары, архитектура-декоратив яктырту җайланмалары, мәгълүмат йөртүчеләр, яшелләндерү участокларын яклау элементлары (металл киртәләр, махсус өслекләр төрләре һ.б.) керә;

145.2. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннарының барлык территорияләрендә, пляжлардан кала, каты өслекле яисә чәчелгән үләннәр яисә яшел үсентеләр булган үсемлек грунты булырга тиеш;

145.3. ял итү һәм кешеләр күпләп була торган территорияләрдә яшелләндерү участокларын чәчәк түтәлләре, газоннар, ялгыз, төркемле үсентеләр, вертикаль, күпкатлы, мобиль яшелләндерү формалары рәвешендә проектларга кирәк;

145.4. Кешеләргә ял итү һәм массакүләм булу урыннары, туалет урнаштыру һәм тоту таләпләрен үтәп, җиһазландырылган һәм эшли торган бәдрәф кабиналары белән комплектланырга тиеш;

145.5. пычранган саен, кешеләрнең ялы яисә массакүләм җыела торган урыннарында фонтаннар, буалар, елга ярлары чистартылырга тиеш;

145.6. Массакүләм чаралар уздырганда, аларны оештыручылар чараны, аның янәшәсендәге территорияләрне җыештыруны һәм бозылган төзекләндерү эшләрен торгызуны тәэмин итәләр. Чараны үткәрү урынын, аңа якын территорияләрне җыештыру һәм бозылган төзекләндерү эшләрен торгызу тәртибе чараны үткәрүгә билгеләнгән тәртиптә тиешле рөхсәт алу стадиясендә билгеләнә.

146. Кешеләрнең ял итү һәм массакүләм булу урыннары территорияләрендә рөхсәт ителми:

146.1. моның өчен билгеләнмәгән урыннарда тараларны һәм сәүдә җиһазларын сакларга;

146.2. Территорияне җитештерү һәм куллану калдыклары белән пычратырга;

146.3. каты коммуналь калдыкларны урнаштырырга, шулай ук контейнер мәйданчыкларында урнаштырылган контейнерлардан һәм бункерлардан тыш эре габаритлы калдыкларны складларга;

146.4. автотранспорт чараларын юарга һәм ремонтларга, эшкәртелгән ягулык-майлау сыеклыкларын салырга;

146.5. автостоянкалар, гаражлар, аттракционнар уздырырга, билгеләнгән тәртипне бозып реклама конструкцияләре урнаштырырга;

146.6. Газон, табигый һәм ясалма яшелләндерү объектларын бозмаска;

146.7. Кече архитектура формаларын бозмаска һәм аларны билгеләнгән урыннан күчерергә;

146.8. өстәлләрдә һәм эскәмияләрнең аркаларында утырырга ярамый;

146.9. сыек азык-төлек калдыкларын, сатуратор җайланмаларыннан су, куас һәм сыра цистерналарыннан, тротуарларга, газоннарга һәм юлларга агызу тыела;

146.10. Автотранспорт чараларының түләүле стоянкаларын законсыз оештырырга;

146.11. Стационар булмаган объектларны үз белдеге белән урнаштырырга;

146.12. тротуарларның асфальт-бетон өслеген, янәшәдәге яшел зоналарның бөтенлеген һәм территорияләрне төзекләндерүнең башка элементларын бозарга;

146.13 территориядә сәүдә-суыткыч җайланмасы кую;

146.14. халыктан каты көнкүреш калдыкларын җыю өчен билгеләнгән контейнерларга (бункерларга) каты коммуналь (көнкүреш) калдыкларны калдыкларны урнаштыру өчен идарәче оешмалар белән каты көнкүреш калдыкларын җыю өчен шартнамә булмаса, контейнерларга (бункерларга) җыярга;

146.15 Тимер-бетон блоклар, баганалар, коймалар, шлагбаумнар, корылмалар һәм башка җайланмалар кую юлы белән тротуарларны үз белдеге белән каплау;

146.16. товарны сәүдә объектыннан читтә чыгарырга;

146.17.учак ягу, шул исәптән ачык ут куллануны күздә тоткан чаралар үткәрү, мангаллар һәм ризыкны ачык ут ярдәмендә җылылык белән эшкәртү өчен башка җайланмалар куллану.

 Күпфатирлы йортның йорт яны территориясен җыештыру, карап тоту һәм төзекләндерү 
147. Йорт яны территориясен җыю:

147.1. җыештыру түбәндәге эзлеклелектә үткәрелергә тиеш: тротуарларны, җәяүлеләр өчен юлларны (бозлавык һәм тайгак чорда - ком), ә аннан соң ишегалды территорияләрен җыештыру;

147.2. Кар яву вакытында җитештерелә торган кар чистартудан тыш, җыештыру 8.00 сәгатькә кадәр башкарыла.

Көндезге вакытта машиналар тизлеге 4 км/сәг. булганда җыюны механикалаштырырга мөмкин.

148. Җәйге җыештыру:

148.1 Йорт яны территорияләрен җәйге җыештыру: себерү, юу яки су сибү - махсус машиналар ярдәмендә - башлыча иртүк, иртәнге һәм соң, кичке сәгатьләрдә, башкарылырга тиеш;

148.2. Тротуар юуын бары тик ачык тротуарларда гына (алар прилотка полосасы белән чиктәш) һәм биналардан урамның Проезжая өлешенә таба юнәлештә генә башкарырга кирәк;

148.3. Эссе вакытта тротуарларга су сиптерү кирәк кадәр башкарылырга тиеш, ләкин тәүлеккә кимендә ике тапкыр.

149. Кышкы җыештыру:

149.1. Түбәләрдә җыела торган кар үз вакытында җиргә ташланырга һәм прилот полосасына күчәргә, ә киң тротуарларда - валларга формалашырга тиеш;

149.2. Сугарулы кар тротуарлардан машина юлының машина йөрү өлешенә, ә ишегалларында - төзелеш урыннарына күчәргә тиеш;

149.3. Квартал эчендәге юллардан күчерелгән карны борт ташына параллель урнашкан өемнәргә һәм өемнәргә салырга яки, кагыйдә буларак, ротор кар чистартучылары ярдәмендә юл буен җайларга кирәк;

149.4 тротуарларда урамнарның машина йөрү өлешеннән газоннар белән аерылган 6 м дан артык киңлектә карны тротуар уртасына алга таба алып ташлау өчен күчерергә рөхсәт ителә;

149.5. Кар өемнәренә һәм өемнәргә кар салу эшләре тротуарларда кар яву вакытыннан алты сәгатьтән дә соңга калмыйча, ә калган территорияләрдә 12 сәгатьтән дә соңга калмыйча төгәлләнергә тиеш;

149.6. Куллану калдыклары, ком-тоз катнашмалары һәм реагентлар тарафыннан пычранмаган, ишегалларында һәм квартал эчендәге юлларда, яшел утыртмаларны һәм кар катламын саклауны тәэмин итеп, яшелләндерелгән территориядә чиста кар складлау рөхсәт ителә.

149.7. Тротуарларны һәм квартал эчендәге машина юлларын кулдан җыештырганда кар тулысынча җыештырылырга тиеш. Камилләштерелгән япмалар булмаганда, карны хәрәкәт астына җыярга кирәк, аннары аны тыгызлау өчен кар катламын калдырырга кирәк;

149.8.юл капламаларын эшкәртүнең шомалыгы барлыкка килгәндә, ком-тоз катнашмасы белән эшкәртү бүлүчеләр ярдәмендә 0,2 - 0,3 кг/м нормасы буенча башкарылырга тиеш;

149.9. Боз ясалышын эшкәрткәннән соң йомшартылган катнашмаларны, ачык грунтка, агачларга яки газларга эләгүгә юл куймыйча, күчерергә яисә күчерергә кирәк.

150. Яз җитүгә түбәндәгеләр гамәлгә ашырыла:

150.1. Тузан суларын нормаль чыгару өчен таләп ителә торган урыннарда су агызып чыгаруны тәэмин итү өчен, канауларны юдырту һәм чистарту;

150.2. системалы рәвештә кар суын люкларга һәм яңгыр сулары челтәренең кабул итү коеларына кудырту;

150.3. Кар эрегәннән соң, калган кар һәм боздан ишегалды территорияләрен чистарту.

151. Күпфатирлы йортның йорт яны территориясен тоту:

151.1. Күпфатирлы йортның йорт яны территориясен (алга таба - йорт яны территориясе) карап тоту түбәндәгеләрне үз эченә ала:

1) даими җыештыру;

2) күзәтү һәм су сиптерү коеларын, дренажларны, лотокларны, үрелгән торбаларны ремонтлау һәм чистарту;

3) инженер челтәрләренең карау коеларына, янгын сүндерү су белән тәэмин итү чыганакларына (гидрантларга, сулыкларга һ.б.) каршылыксыз үтеп керүне тәэмин итү;

4) каты көнкүреш һәм эре габаритлы калдыкларны җыю һәм алып китү;

5) яшелләндерү һәм булган яшел утыртмаларны карау;

6) кече архитектура формаларын карап тоту, агымдагы һәм капиталь ремонтлау.

152. Каты коммуналь калдыклар контейнер мәйданчыкларында урнаштырыла торган контейнер һәм бункерларга каты көнкүреш калдыкларын туплау нормалары нигезендә җыелырга тиеш.

153. Күпфатирлы йортларда яшәүче гражданнар:

153.1. йорт яны территорияләрендә чисталык һәм тәртип саклый;

153.2.каты коммуналь һәм эре габаритлы калдыкларны йорт яны территорияләрендә урнашкан контейнер мәйданчыкларында контейнерлар һәм бункерларга гына урнаштыралар.

154. Идарәче оешмалар түбәндәгеләрне тәэмин итә:

154.1.00 гә кадәр йорт яны территорияләрен җыештыру һәм көн дәвамында - чисталыкны саклау;

154.2. каналлаштырылган биналарда каты коммуналь калдыклар өчен контейнерлар урнаштыру, моннан тыш, сыек көнкүреш калдыклары өчен җыентыклар урнаштыру;

расланган график нигезендә каты коммуналь (көнкүреш) һәм эре габаритлы калдыкларны чыгару;

154.4. Контейнерлар (бункерлар) һәм контейнер мәйданчыкларын, аларга килү юлларын чиста һәм төзек хәлдә тоту;

154.5 Подъездларга керү юлларында чүп савытлары, эскәмияләр урнаштыру һәм аларны вакытында чистарту;

154.6. Территорияне сезонлы эксплуатацияләүгә әзерләү, шул исәптән суның агып чыгуын тәэмин итү өчен юыну һәм канау чистарту, кар суларының люкларга һәм коега даими рәвештә куылуы, кар эрегәннән соң территорияне чистарту һәм кирәкле башка эшләрне башкару;

154.7. Тайгак участокларны ком-тоз һәм (яисә) махсус бозлавыкка каршы катнашмалар белән эшкәртү;

154.8. Яшел үсентеләрне һәм газларны саклау һәм квалификацияле карау;

Караңгы төшкәч тышкы яктырту чараларын төзек хәлдә тоту һәм аларны кабызу.

155. Йорт алды территориясендә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

155.1. Яфракны, калдыкларның һәм чүп-чарның теләсә нинди төрләрен яндырырга;

155.2. Хуҗалык мәйданчыгыннан читтә керләр, кием, келәмнәр һәм башка предметлар элү;

155.3. контейнер мәйданчыкларына керү юлларын ябарга;

155.4. Урамнарның һәм юлларның, тротуарларның, газларның һәм яшел зоналарның юл өлешендә контейнерлар (бункерлар) билгеләргә;

155.5 Йорт яны территорияләренең, шул исәптән шлагбаумнарның яки автомат капканың билгеләнгән тәртипне бозуда, ирекле рәвештә киртәләрен үз белдеге белән билгеләргә;

155.6. Үз белдеге белән ишегалды корылмалары төзергә;

155.7. йорт янындагы территорияне металл ватык, көнкүреш һәм төзелеш калдыклары һәм материаллар, шлак, зола һәм җитештерү һәм куллану калдыклары белән капларга, тараны кушарга һәм сакларга;

155.8.калдык суларга, калдыкларны һәм чүп-чарны ташларга, шулай ук каты коммуналь калдыкларны урнаштырырга, шулай ук контейнер мәйданчыкларында урнаштырылган контейнерлардан һәм бункерлардан тыш эре габаритлы калдыкларны складларга;

155.9. автотранспорт чараларын түләүле туктатуны оештырырга;

155.10 Тимер-бетон блоклар, баганалар, киртәләр, шлагбаумнар, объектлар, корылмалар һәм башка җайланмалар кую юлы белән квартал эчендәге машина юлларын үз белдегең белән ябарга;

155.11. Автомашиналар, ягулык һәм майлар юуны башкарырга, тавыш сигналларын, тормозны һәм двигательләрне көйләргә;

155.12. кешеләр сәламәтлегенә һәм әйләнә-тирә мохиткә тискәре йогынты ясаучы теләсә нинди эшләр башкарырга;

155.13. Законнар һәм (яисә) шартнамә белән башкасы билгеләнмәгән булса, сәүдә һәм җәмәгать туклануының теләсә нинди предприятиеләрен, шул исәптән палаткаларны, киоскларны, ларекларны, мини-базарларны, павильоннарны, җәйге кафеларны, җитештерү объектларын, автомобильләрне, көнкүреш техникасын, аяк киемнәрен, шулай ук кунак бүлмәләреннән тыш, автостоянкаларны урнаштырырга һәм эксплуатацияләргә;

155.14 йорт яны территориясенең эчке юллары буйлап транспорт транзит хәрәкәтен гамәлгә ашырырга;

155.15 Учак ягарга, шул исәптән ачык ут куллануны күздә тоткан чаралар уздырырга, мангаллар һәм ризыкны ачык ут ярдәмендә җылылык белән эшкәртү өчен башка җайланмалар кулланырга;

155.16. Әлеге территорияләрдә торгызу эшләрен мәҗбүри уздыру шарты белән кирәкле эшләрне башкару очракларыннан тыш, яшелләндерелгән территорияләрдә, балалар, спорт һәм хуҗалык мәйданчыкларында транспорт чараларын урнаштыру.

156. Йорт яны территорияләрен яшелләндерү:

156.1. Йорт яны территорияләрен яшелләндерү, яшел үсентеләрнең сакланышы әлеге кагыйдәләр таләпләре нигезендә идарәче оешмалар тарафыннан тәэмин ителә; 

156.2. Йорт яны территориясен яшелләндергәндә торак йортларның стеналарыннан алып усак диаметры 5 м га кадәр булган агачлар кәүсәләре күчәренә кадәр араның 5 м булуын исәпкә алырга кирәк. Зуррак агачлар өчен ара 5 м дан артык, куаклыклар өчен - 1,5 м булырга тиеш. Куаклыкларның биеклеге беренче каттагы тәрәзә уемының аскы почмагыннан артмаска тиеш.

157. Идарәче оешмалар түбәндәгеләрне тәэмин итә:

157.1. Яшел утыртмаларның сакланышын һәм бөтенлеген;

157.2. Җәй көннәрендә һәм коры көннәрдә газоннарга, чәчәклекләргә, агачларга һәм куакларга су сибү;

157.3.аларда төзелеш материаллары, ком, чүп-чар, кар, боз һәм башка төзелешләрдән башка газоннарның сакланышы һәм бөтенлеге;

157.4. Агачларны һәм куакларны яңа утырту, юллар челтәре үзгәрү һәм җиһазларны билгеләнгән тәртиптә килештерелгән проектлар буенча гына яңадан планлаштыру, агротехник шартларны үтәп урнаштыру;

157.5. яшелләндерелгән территорияне (яшелләндерү участокларын) борт биеклеге 0,5 метрдан артмаган декоратив киртәләр рәвешендә саклау элементларын урнаштыру яисә транспорт чаралары керүгә комачаулаучы 0,5 метрдан да артык булмаган биеклектәге баганалар урнаштыру, яисә куаклар утырту.

158. Йорт яны территориясен төзекләндерү:

158.1. Һәр йорт биләмәсенең территориясе, кагыйдә буларак, түбәндәгеләр булырга тиеш:

1) йорт кирәк-яракларын киптерү өчен хуҗалык мәйданчыгын, кием-салымны, келәмнәрне һәм йорт кирәк-яракларын чистартуны;

2) өлкәннәрне ял итү мәйданчыгы;

3) балалар өчен уен һәм спорт мәйданчыклары, балаларның җәйге һәм кышкы ялы өчен кече архитектура формаларын  җиһазлау.

159. Хуҗалык мәйданчыгында кер киптерү җайланмасы, кием киптерү өчен ыштан, элгечләр, комлы тартма, чүп савыты, эскәмияләр булырга тиеш. Мәйданны тере киртә белән әйләндереп алырга кирәк. Мәйданчыкларны, ял итү урыннары элементларын төзү һәм төзекләндерү билгеләнгән таләпләргә туры китереп башкарылырга тиеш.

160. Участок территориясенең үлчәмнәре мөмкинлек бирсә, участок чикләрендә этләр йөртү өчен мәйданчык урнаштырылырга мөмкин.

161. Йортларның подъездлары каршындагы мәйданчыклар, юл йөрү һәм җәяүлеләр өчен юллар каты өслекле булырга тиеш. Каты өслекләрне урнаштырганда кар һәм яңгыр суларын ирекле агу мөмкинлеге каралырга тиеш.

 162. Торак йортларга төзелгән җәмәгать корылмалары йортның торак өлешеннән изоляцияләнгән керү юлларына ия булырга тиеш, шул ук вакытта персоналның автотранспортын кую ишегалды территориясеннән читтә булырга тиеш.

163. Торак йортның тәрәзәләре һәм фатирларга керү урыннары урнашкан ишегалды ягыннан җәмәгать билгеләнешендәге биналар өчен материалларны, продукцияне тутыру рөхсәт ителми. Тәрәзәләре булмаган торак йортларның, җир асты тоннельләреннән яки ябык дебаркадерлардан, юллар ягыннан йөкләнешне башкарырга кирәк.

164. Квартал эчендәге территорияләрдә транспорт чараларын урнаштыру кешеләрнең, шулай ук урып-җыю һәм махсус техниканың тоткарлыксыз хәрәкәтен тәэмин итәргә тиеш.

 Шәхси торак төзелеше территорияләрен җыештыру 
165. Торак йортлар хуҗалары көн саен җир участогын (шул исәптән кардан) һәм аның янәшәсендәге территорияне җыештыралар.

166. Шәхси торак төзелеше территориясендә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

166.1. карны этеп чыгарырга, чүп ташларга, шлак ташларга, йорт биләмәләре территориясенә сыек көнкүреш калдыкларын агызырга;

127.2. Ишегалды һәм аның янәшәсендәге территориядән чистартылган кар һәм бозны юлларның һәм юл йөрү юлларының юл өлешенә күчерергә.

166.3. Каты коммуналь калдыкларны урнаштыру, шулай ук контейнер мәйданчыкларында урнаштырылган контейнерлар һәм бункерлардан тыш эре габаритлы калдыкларны складлау.

 V. Территорияне төзекләндерү элементларына таләпләр 
167. Яңа төзекләндерү элементлары билгеләнгән тәртиптә килештерелгән проект (паспорт) нигезендә һәм аның нигезендә тулысынча урнаштырыла:

- аерым торучы күрсәткечләр (сабаклар);

- тышкы мәгълүмат чаралары;

- мобиль һәм вертикаль яшелләндерү, су җайланмалары, типлаштырылган муниципаль җиһазлар, коммуналь-көнкүреш җиһазлары рәвешендәге кече архитектура формалары;

- капиталь булмаган объектлар, шул исәптән индивидуаль башкаруда сезонлы объектлар һәм стационар булмаган торговая объектлары;

- биналарның, корылмаларның, шул исәптән, аерым витриналардан һәм керү төркемнәреннән тыш, архитектур яктырту;

- фасадларның төсләр чишелеше, шул исәптән декоратив-сәнгати бизәлеш рәвешендә;

- гомуми файдаланудагы, чикләнгән файдаланудагы территорияләрне комплекслы төзекләндерү;

- кондиционерларның тышкы блокларын комплекслы урнаштыру.

мәдәни мирас объектларын саклау зоналарында урнашкан территорияне төзекләндерү элементларына проект (паспорт) мәдәни мирас объектларын саклап калу, алардан файдалану, аларны популярлаштыру һәм дәүләт саклавы өлкәсендәге вәкаләтле органнар белән килештерелә.

Озын яисә даими файдаланудагы территорияне төзекләндерүнең стационар элементлары аларны кулдан күчерү мөмкинлеген булдырмас өчен ныгытылырга тиеш.

Төзекләндерү элементларында мәгълүмат Россия Федерациясе дәүләт теле һәм Татарстан Республикасы дәүләт телләре турындагы законнар таләпләрен үтәгән килеш урнаштырылырга тиеш.

Ике яки аннан да күбрәк тел кулланган очракта, текстлар эчтәлек һәм техника бизәлеше буенча тиңдәш булырга, тикшерелергә тиеш.

168. Төзекләндерү элементларының эчтәлеген, аларны торгызу һәм ремонтлау эшләрен дә кертеп, төзекләндерү элементлары хуҗалары гамәлгә ашыра.

 Яшеләндерү 
169. Яшел утыртмалар территорияне төзекләндерүнең мәҗбүри элементы булып тора.

Төзекләндерү эшләрен башкарганда гамәлдәге Зеленая утыртмаларны мөмкин кадәр күбрәк саклап калырга кирәк.

170. Шәһәр җирлеге территориясендә яшелләндерүнең ике төре кулланылырга мөмкин: стационар - туфракка үсемлекләрне утырту һәм мобиль урыннарга утырту - үсемлекләрне махсус күчмә савытларга (контейнерлар, вазоннар һ.б.) утырту.

Стационар һәм мобиль яшелләндерүне рельефның табигый һәм ясалма элементларында, түбәләрендә (түбә яшелләндерү), фасадаларында (вертикаль яшелләндерү) архитектура-ландшафт объектлары (газоннар, бакчалар, чәчәк түтәлләре, куаклар һәм агачлар булган мәйданчыклар) төзү өчен файдаланалар.

171. Яшелләндерү объектларын карап тоту - ул яшел үсентеләрне һәм яшелләндерелгән территорияләрне төзекләндерү элементлары белән карау, зур булмаган деформацияләрне һәм күләмле корылмаларның конструктив элементларына зыян китерү, шулай ук җәйге һәм кышкы вакытта күчмә кече формаларны җыештыру.

172. яшелләндерү объектларында эшләр башкаруга таләпләр:

172.1. яшелләндерү объектлары янындагы төзелеш мәйданнарын оештырганда проектта билгеләнгән яшел үсентеләрнең бөтенлеген саклау буенча чаралар күрергә кирәк, агач кәүсәләрен саклау, куакларның сабакларын бәйләү, куакларның яраларын бәйләү, юл янында урнашкан туфрак кишәрлекләренә гравий салу юлы белән туфракны тыгызлауны кисәтү максатыннан чыгып саклана.;

172.2. Территорияне вертикаль планлаштыру, җир асты коммуникацияләрен салу, юлларны, машина юлларын һәм тротуарларны төзекләндерү яшелләндерү алдыннан тәмамланырга тиеш;

172.3. туфрак катламын бозу белән бәйле ремонт, төзелеш һәм башка эшләр башкарганда туфракның уңдырышлы катламын алырга һәм сакларга кирәк. Югарыда күрсәтелгән эшләрне башкарганнан соң бозылган җир кишәрлекләрен һәм утыртмаларны торгызырга кирәк. Яңадан торгызу эшләрне җитештерү проектында каралырга тиеш;

172.4. Яфрак һәм үләнне билгеләнгән тәртиптә җыйнап яисә бетереп, бер өемгә җыярга кирәк;

172.5. Борт биеклеге 0,5 м дан артмаган декоратив киртәләр рәвешендә яшелләндерү объектын саклау элементларын урнаштыру яисә транспорт чаралары заездына комачаулаучы 0,5 м биеклектәге баганалар урнаштыру.

173. Яшел утыртмаларның хуҗалары:

173.1. Яшел утыртмаларны саклауны һәм квалификацияле карауны тәэмин итәләр;

173.2.елның җәй көннәрендә коры көннәрдә газоннар, чәчәк түтәлләре, агач һәм куакларга су сибүне тәэмин итә;

173.3. газоннарның сакланышын һәм бөтенлеген тәэмин итәләр;

173.4. Агачларны һәм куакларны утырталар, шулай ук юллар, мәйданчыклар, газлар челтәрләрен планлаштыруны бары тик җирле үзидарәнең башкарма органы белән килештерелгән проектлар буенча гына үзгәртәләр;

173.5 яшелләндерү объектларында сулыклар булса, аларны чиста тоталар һәм кимендә 10 елга бер мәртәбә чистарталар;

174. Яшел территорияләрдә түбәндәгеләр рөхсәт ителми:

174.1. Төзелешләрне, аларның эшләвен һәм хезмәт күрсәтүен тәэмин итү өчен билгеләнгән төзелешләрдән тыш, урнаштырырга;

174.2. Агачларны һәм куакларны рөхсәтсез утырту һәм кисүне, газоннарны һәм чәчәклекләрне юкка чыгаруны;

174.3. бакчалар, скверлар, мемориаль зоналар газоннарында, гомуми кулланылыштагы яшелләндерү объектлары булган бульварларда ял итү һәм уеннар өчен хәрәкәт итәргә, урнашырга;

174.4 яшелләндерү объектларында чаңгыда һәм чаналарда махсус билгеләнгән урыннардан тыш шуарга;

174.5. Агачларга һәм башка яшел утыртмаларга гамак, таган, турник, киптерү өчен бау тагарга, агачларга тышкы реклама һәм мәгълүмат чараларын, күрсәткечләрне, афишаларны, игълан материалларны, агитация материалларын, юл хәрәкәтендә катнашучыларны мәгълүмати тәэмин итү чараларын, баганалардан, коймалардан, реклама калканнарыннан, электр чыбыкларыннан, лампалардан, чәнечкеле коймалардан аерырга;

174.6. стационар булмаган объектларны, шулай ук юл сервисы объектларын билгеләргә, шул исәптән, ел вакытына бәйсез рәвештә, автостоянкалар һәм парковкалар урнаштырырга;

174.7. Тышкы реклама һәм мәгълүмат чараларын, күрсәткечләрне (рөхсәтсез, паспортсыз), агитация материалларын, техника конструкцияләрен, юл хәрәкәте катнашучыларын мәгълүмати тәэмин итү чараларын урнаштырырга;

174.8.төзелеш материаллары һәм башка материалларны, калдыкларны, чүп-чарны, бозга каршы материалларны һәм башка зарарлы матдәләрне, шулай ук ком һәм бозга каршы реагентлар белән пычранган карны, боз төркемнәрен җыйнарга;

174.9.яшелчә бакчалары өчен казу эшләрен башкарырга;

174.10. Йорт хайваннарын газоннарда һәм чәчәклекләрдә йөртергә;

174.11. Үсентеләргә кар эләгүне булдырмый торган махсус җайланмалардан башка ротор кар чистарту машиналарын куллану;

174.12. Яфракларны, үләнне, ботакларны яндырырга, шулай ук аларны лотокларга һәм башка суүткәргеч җайланмаларга кертергә;

174.13. смета һәм чүпне газоннарга ташларга;

174.14.учак ягарга, шул исәптән ачык ут куллануны күздә тоткан чаралар уздырырга, мангаллар һәм ризыкны ачык ут ярдәмендә җылылык белән эшкәртү өчен башка җайланмалар кулланырга;

174.15 Сок, сумала чыгару өчен агачларны кисәргә, аларга башка механик зарарланулар ясарга;

174.16. җитештерү һәм куллану калдыкларыннан, шул исәптән автомобиль покрышкаларыннан, территорияне төзекләндерү, җирлек территориясендә клумб оештыру өчен файдаланырга;

174.17.күпьеллык чәчәкләр белән шөгыльләнүче җир кишәрлекләреннән кар чыгарырга, шулай ук кар явудан җитәрлек булмаган салкын үсентеләр утыртучы участокларны ачарга;

174.18 торак пункт территорияләрендә агач кәүсәләрен, санитария таләпләре югары булган урыннардан тыш (чүп контейнерларына, җәмәгать бәдрәфләренә якын булу һ.б.) агартырга;

174.19 яшелләндерелгән территорияләрдә урнашкан скульптураларны, эскәмияләрне, коймаларны, урналарны, балалар һәм спорт җиһазларын бозарга;

156.18.Агач тамырларын кәүсәдән 1,5 м ераклыкта ачарга һәм агач муенчыкларын җир яки төзелеш калдыклары белән күмәргә.

135.21. Урман паркларының, паркларның, бакчаларның, бульварларның яшелләндерелгән территорияләрендә, әлеге территорияләрдә торгызу эшләрен мәҗбүри уздыру шарты белән кирәкле эшләрне башкару очракларыннан тыш, транспорт чараларын урнаштыру;

135.22. транспорт чараларын, шул исәптән комплектланган (төзек булмаган), яшелләндерелгән территорияләрдә дәвалау, балалар уку-укыту һәм фәнни учреждениеләр, сәнәгать предприятиеләре, спорт комплекслары һәм торак кварталларда, ел фасылына карамастан, урнаштырырга.

 Дәлилләр 
175. Чикләүләрне төзү төзекләндерү өчен өстәмә элемент булып тора.

176. Утлар бер-берсеннән аерыла:

1) билгеләү (декоратив, яклау, аларның ярашуы);

2) биеклеге (түбәнлеге - 1,0 м га кадәр, уртача - 1,1 - 1,7 м, югары - 1,8 - 3,0 м);

3) материалның төре (металл, тимер-бетон һ.б.);

4) күз карашы өчен сизгерлек дәрәҗәсе (үтә күренмәле, ябык);

5) стационар (даими, вакытлыча, күчмә) һәм башка киртәләр.

Коймаларны проектлау аларның урнашу урыннарына һәм билгеләнешенә карап, гамәлдәге дәүләт стандартлары, сертификацияләнгән эшләнмәләр каталогларына, индивидуаль проектлау проектларына карап башкарыла.

177. мәдәни мирас объектлары территорияләрен төзү әлеге территорияләр өчен билгеләнгән шәһәр төзелеше регламентлары нигезендә башкарылырга тиеш.

Иҗтимагый, торак, рекреацион билгеләнештәге территорияләрдә  тимер-бетон коймаларны проектлау рөхсәт ителми.

Промышленная, махсус территорияләрне ачу декоратив тимер-бетон панельләрдән башкарылырга мөмкин.

Коймаларның урта һәм югары төрләрен проектлаганда җир асты корылмалары белән кисешү урыннарында ремонт яки төзелеш эшләре башкарырга мөмкинлек бирә торган коймалар конструкцияләре каралган.

Агачлар интенсив  җәяүлеләр хәрәкәте зонасында яки төзелеш һәм реконструкция эшләре башкару зоналарында үскән очракта, саклауның башка төрләре булмаганда, 0,9 м һәм аннан да күбрәк диаметрлы саклагыч коймалар, 0,8 м диаметрлы һәм аннан да күбрәк яшенә, агач токымнарына һәм башка характеристикаларга бәйле рәвештә саклау корылмаларын күз алдында тотарга кирәк.

 Җир өсләрен ябу 
178. Җир өслеген ябуны шәһәр җирлеге территориясендә имин һәм уңайлы хәрәкәт итү шартлары тәэмин итә, шулай ук барлыкка килгән торак пунктта төзелешнең архитектур йөзен формалаштыра.

Төзекләндерү максатларында түбәндәге төр өслекләр билгеләнде:

1) каты (капиталь) өслекләр - монолит яисә җыелма өслекләр, шул исәптән асфальт-бетоннан, цементобетоннан, табигый таштан башкарыла;

2) йомшак (капиталь булмаган) өслекләр - табигый халәттәге, тыгызланган яисә беркетелгән сүс материаллары белән сакланган, табигый яисә ясалма сыпучыл материаллардан (шул исәптән ком, вак таш, гранит чәчүлекләре, керамзит, резин валчык) башкарыла торган өслекләр;

3) үлән капламын әзерләү һәм утыртуның махсус технологияләре буенча башкарыла торган газ өслекләре;

4) катнаш өслекләр - өслекләрнең үрелмәләрен тәшкил итүче өслекләр (рәшәткә плитәсе яисә газонга куелган газон рәшәткәсе яисә йомшак өслек).

179. Яфрак төрләрен сайлап алуны аларның максатчан билгеләнеше нигезендә башкарырга кирәк:

1) каты - мөмкин булган йөкләнешләрне, сыйфатны һәм хәрәкәт составын, проектлау вакытына гамәлдә булган янгынга каршы таләпләрне исәпкә алып;

2) йомшак - территорияләрнең аерым төрләрен (шул исәптән балалар, спорт мәйданчыкларын, этләрне йөртү өчен мәйданчыкларны, урамда йөрү юлларын) төзекләндергәндә аларның үзенчәлекләрен исәпкә алып;

3) газон һәм катнаш (иң экологик) күрсәткечләр.

Каты өслекнең каты төрләре коры халәттә коэффициенты белән - 0,6, юешлектә-0,4 коэффициенты белән өслеккә ия булырга тиеш.

Кафель,  җәяүлеләр коммуникацияләре территориясендә, җир өсте һәм җир асты кичүләрендә, керү төркемнәре баскычларында һәм мәйданчыкларында ясалма һәм табигый таштан ясалма яки изоляцияләнгән плитәләрне куллану рөхсәт ителми.

180. Авыл җирлегенең гомуми кулланылыштагы территорияләрендә барлык киртәләр (ташламалар, баскычлар, пандуслар, агачлар, яктырту, мәгълүмати һәм урам техника җиһазлары), шулай ук җәмәгать транспортын көтү зоналарында һәм урам аша чыгу зоналарында тротуар чите тактиль өслек полосалары белән аерылып тора.

Тактиль өслек киртәләргә кадәр 0,8 метрдан да ким булмаган ераклыкта, урамның кырыйлары, куркыныч участокның башы, хәрәкәт юнәлеше үзгәрү һ.б. башланырга тиеш. Әгәр тактиль өслектә 15 мм киңлектәге һәм тирәнлеге 6 мм булган буй буразналар булса, аларны хәрәкәт юнәлеше буенча урнаштырырга ярамый.

181. Яклауның башка төрләре булмаганда (шул исәптән ирекле рәшәткәләр, бордюрлар, периметраль эскәмияләр) куәттә урнашкан агачлар өчен радиуста көпшәдән кимендә 1,5 метр ераклыкта саклагыч өслек төрләре: вак таш, галечь, газ рәшәткәләре ясала. Яклау өслеге җәяүлеләр коммуникацияләренең бер дәрәҗәдә яисә аннан югарырак катламында башкарылырга мөмкин.

182. Кулланучы төр өслегенең колористик карары формалаша торган тирәлекнең төсләр чишелешен исәпкә алырга тиеш.

 Җир өсләрен тыгызлау 
183. Җир өслеген үзара бәйләү элементларына гадәттә төрле борт ташлары, пандуслар, баскычлар, баскычлар керә.

 Бортлы ташлар 
184. Юл борт ташлары тротуар белән юл өлеше биеклегеннән кимендә 150 мм артыграк булган юл өлеше тоташкан урында урнаштырыла, ул өслекләр ремонтланган очракта да сакланырга тиеш.

Машина транспортын газ белән тоташтыру урыннарында газ белән бәрүне булдырмау өчен, югары борт ташын куллану кирәк.

Җәяүлеләр коммуникацияләрен газ белән бергә бәйләгәндә, газон өсте тигезлегеннән кимендә 0,5 м ераклыктагы кимендә 50 мм дан да артык булган бакча бортын урнаштырырга мөмкин, бу газны саклый һәм чүп-чарның пычракка һәм үсемлек чүп-чарына эләгүен булдырмый, аның хезмәт итү вакытын арттыра.

Җәяүлеләр зоналары территориясендә төрле өслекле өслекнең төрле төрләрен тоташтыру өчен табигый материаллар (кирпеч, агач, таш, керамик борт һ.б.) кулланырга мөмкин.

 Тупсалар, баскычлар, пандуслар. 
185. Җәяүлеләр коммуникацияләреннән  60тан артык промилле баскычлар урнаштыруны күздә тотарга кирәк.

Сәламәтлек саклау учреждениеләре һәм башка күпләп йөри торган объектлар, инвалидлар һәм картлар йортлары, баскычлар урнашкан урыннарда төп җәяүлеләр коммуникацияләрендә 50дән артык промилле, һичшиксез, аларны пандус белән озатып барырга кирәк.

бордюр пандусының авы 1:12 кабул ителә.

Баскычларның беренче баскычларын төшкәндә һәм күтәрелгәндә, ачык төстәге капма-каршы төстәге сызыклар белән аерып күрсәтергә кирәк.

Бер марш чикләрендә тышкы баскычларның барлык баскычлары да баскычларның киңлеге һәм биеклеге буенча бертөрле итеп билгеләнә.

пандус булмаганда, конструкцияләр киртәләүче бортикны кимендә 75 мм биеклектә һәм тоткычларда күздә тотарга кирәк.

Пандусның башында һәм ахырында юлның горизонталь участоклары әйләнә-тирәдәге өслекләрдән текстура һәм төс белән аерылып тора.

Баскычның ике ягында да яки пандуста да 800 - 920 мм озынлыктагы, колачлау өчен уңайлы һәм стенадан 40 мм ераклыктагы турыпочмаклы кисемтә каралган.

 Мәйданчыклар 
186. Җирлек территориясендә түбәндәге мәйданчыклар урнашкан: балаларның уеннары, өлкәннәрнең ялы, спорт белән шөгыльләнүе, каты коммуналь калдыкларны туплау, этләрне йөртү, автомобильләр кую урыннары.

Теркәлгән мәдәни мирас ядкарьләренең һәм махсус сакланылучы табигать территорияләренең саклау зоналары чикләрендә мәйданчыклар урнаштыру истәлекләрне саклау, табигатьтән файдалану һәм әйләнә-тирә мохитне саклау вәкаләтле органнары белән килештерергә тәкъдим ителә.

Йорт тирәсендәге территорияләр, кагыйдә буларак, балалар өчен уен һәм спорт мәйданчыклары белән тәэмин ителергә тиеш. Мәйданчыклар төзек һәм җәрәхәтләнү куркынычсыз инвентарь белән тәэмин ителергә тиеш.

 Каты коммуналь калдыкларны туплау мәйданчыклары 
187. Җирлек территориясендә каты коммуналь калдыкларны туплау урыннары (мәйданчыклары) төзелә, шулай ук каты коммуналь калдыкларны туплау урыннары (мәйданчыклары) реестры алып барыла.

188. Каты коммуналь калдыкларны туплау әйләнә-тирә мохитне саклау өлкәсендәге законнар һәм халыкның санитар-эпидемиологик иминлеген тәэмин итү өлкәсендәге законнар таләпләрен үтәп гамәлгә ашырыла.

189. Каты коммуналь калдыкларны урнаштыру һәм туплау каты коммуналь калдыкларның милекчеләре тарафыннан каты коммуналь калдыкларны туплау урыннарында (мәйданчыкларда) тәэмин ителә.

190. Физик һәм юридик затлар каты коммуналь калдыкларны контейнерларга, контейнер мәйданчыкларына урнашкан бункерларга берләштерә. Эре габаритлы калдыкларны туплау контейнер мәйданчыкларында урнашкан бункерларга гамәлгә ашырыла.

191. Җирлек территориясендә эре габаритлы калдыклар өчен бункерлар урнаштыру бары тик язгы-көзге чорда гына 15 апрельдән 15 июньгә кадәр һәм 15 августтан 15 октябрьгә кадәр расланган график буенча гына гамәлгә ашырыла.

192. Җәмәгать урыннарында һәм гомуми файдаланудагы территорияләрдә барлыкка килә торган чүп-чар туплау гомуми файдаланудагы территорияләрдә, җирле үзидарә органнары билгеләгән урыннарда урнашкан урам урналарыннан файдаланып гамәлгә ашырыла.

Урам урналары гомуми файдаланудагы территорияләрдә, транспортта, сәүдә объектларында (вак сугару корылмаларын да кертеп) халык тарафыннан товарлар һәм хезмәт күрсәтүләр куллану нәтиҗәсендә барлыкка килгән калдыкларны туплау өчен генә кулланыла.

193. Контейнер аның капкачы ябылганчы гына (контейнерның өске кырыеннан өстәрәк түгел) тутырырга мөмкин. Шул рәвешле контейнерда калдыкларны пресслау яки тыгызлау тыела, бу аның эчендәге әйберне чүп ташуга салганда бушату мөмкин түгел. Куелган күләмнән тыш, контейнерны тутыру тыела.

194. Каты коммуналь калдыклар өчен контейнерларга янган, кызган яисә кайнар калдыкларны, эре габаритлы калдыкларны, автомобиль шиналарын һәм покрышкаларын, кар һәм бозны, сыек матдәләрне, авыл хуҗалыгы калдыкларын, биологик һәм химик актив калдыкларны, агулы приборларны һәм токның (батарея һәм аккумуляторлар) химия чыганакларын, җир участокларында эшләр нәтиҗәсендә барлыкка килгән медицина калдыкларын, төзелеш калдыкларын, шулай ук гражданнарның гомеренә һәм сәламәтлегенә зыян китерергә мөмкин булган башка калдыкларны, биологик һәм химик актив калдыкларны, калдыкларны, калдыкларны эшкәртү яки калдыкларны эшкәртү режимын бозарга, калдыкларны эшкәртү һәм эшкәртү режимын бозарга, калдыкларны эшкәртү режимын бозарга һәм калдыкларны эшкәртү режимын бозарга мөмкин.

195. Каты коммуналь калдыкларны һәм контейнерлардан һәм бункерлардан тыш эре габаритлы калдыкларны урнаштыру тыела.

196. Физик һәм юридик затлар милкендәге җир кишәрлекләре территориясендә барлыкка килә торган газоннарны, чәчәклеләрне, агач-куаклыкларны карап йөргәндә үсемлек калдыкларын бары тик язгы-көзге чорда гына урнаштырыла торган эре габаритлы калдыклар өчен бункерларга гына берләштерергә рөхсәт ителә. Борынгы-куак утыртмалары, агачлар һәм ботаклар 1 метрдан артмаган күләмдә кисәкләргә киселергә тиеш. Агачларның ботаклары кәүсәдән аерылган.

197. бункерларга төзелеш чүп-чарын, бина һәм корылмаларны ачыклаудан чүп-чарны урнаштыру тыела.

198. Контейнерлар яисә бункерларны урнаштыру тыелган төзелеш чүп-чарын һәм чүп-чарны чыгару калдыклар хуҗалары тарафыннан мөстәкыйль рәвештә яисә коммуналь хезмәтләргә заявканы үз хисабына полигоннарга бирү юлы белән (калдыкларны урнаштыру өчен билгеләнгән махсус җиһазландырылган корылмалар) гамәлгә ашырыла.

 Балалар мәйданчыклары 
199. Балалар мәйданчыклары төрле яшь төркемнәре өчен аерым мәйданчыклар рәвешендә яисә яшь мәнфәгатьләре буенча зоналаштырылган комплекслы уен мәйданчыклары буларак оештырыла.

Балалар мәйданчыгында территорияне төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә түбәндәгеләр керә: өслекнең йомшак төрләре, мәйданчыкның газон белән тоташу элементлары, яшелләндерү, уен җиһазлары, эскәмия һәм урналар, яктырту җиһазлары.

Торак йортлар һәм җәмәгать биналары тәрәзәләреннән мәктәпкәчә яшьтәге балалар мәйданчыклары чикләренә кадәр ераклык - 10 метрдан, кече һәм урта Школьная яшендәге балалар мәйданчыклары - 20 метрдан кимрәк, комплекслы уен мәйданчыклары 40 метрдан да ким булмаска, спорт-уен комплекслары 100 метрдан да ким булмаска тиеш.

Балалар уен мәйданчыклары контейнер мәйданчыкларыннан кимендә 20 метр ераклыкта урнашырга тиеш.

200. Балалар мәйданчыклары түбәндәгечә тиеш:

200.1. җәйге чорда тигезсезлекләр ком сибелгән өслек планировкасы булырга;

200.2. даими рәвештә себерелергә һәм иртәнге вакытта чылатылырга;

200.3. буяу, мәйданчыкта коймаларның һәм корылмаларның буялуын елга кимендә бер мәртәбә башкарырга, ә ремонтлауны - кирәк булган саен;

200.4.Транзит җәяүлеләр хәрәкәтеннән, машина юлларыннан, борылыш мәйданчыкларыннан,  стоянкалардан, калдыклар өчен контейнерлар урнаштыру өчен мәйданчыклардан, автотранспорт чараларын даими һәм вакытлы саклау участокларыннан изоляцияләнергә.

Травматизмны булдырмас өчен, мәйданчык территориясендә чыгыш ясаучы тамырлар яки түбән ботаклар, җир өслегендә урнашкан иске, киселгән җиһазлар калдыклары (стойкалар, фундаментлар) булу рөхсәт ителми (кагыйдә буларак, турникларда һәм качельләрдә).

Янындагы территорияләрне реконструкцияләгәндә балалар мәйданчыклары территориясендә эшләр алып бару һәм төзелеш материалларын туплау рөхсәт ителми.

Яктырту җиһазлары, кагыйдә буларак, мәйданчык урнашкан территорияне яктырту режимында эшләргә тиеш.

Яктырту җайланмаларын 2,5 метрдан да ким булмаган биеклектә урнаштыру рөхсәт ителми.

Уен җиһазларын урнаштыру норматив куркынычсызлык параметрларын исәпкә алып башкарылырга тиеш.

201. Балалар мәйданчыкларын карап тоту һәм аларда куркынычсызлыкны тәэмин итү өчен җаваплылык аларны эксплуатацияләүче затларга йөкләнә.

 Спорт мәйданчыклары 
202. Спорт мәйданчыклары халыкның барлык яшь төркемнәре физкультура һәм спорт белән шөгыльләнү өчен билгеләнгән.

Спорт мәйданчыгында территорияне төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә түбәндәгеләр керә: өслекнең йомшак яисә газон төрләре (җәйге чорда), спорт җиһазлары.

Спорт мәйданчыклары яшелләндерелә һәм челтәрле койма белән әйләндереп алына. Яшеллек мәйданчык периметры буйлап урнаштырыла, вертикаль яшелләндерү кулланырга мөмкин. Койманың биеклеге 2,5 - 3 м, мәйданчыкларның бер-берсенә тоташкан урыннарында биеклеге 1,2 м.

Спорт җиһазлары спорт, физкультура мәйданчыкларында йә махсус җиһазландырылган җәяүлеләр коммуникацияләрендә (сәламәтлек сукмакларында) рекреацияләр составында урнаштырыла. Махсус физкультура снарядлары һәм тренажерлар рәвешендәге спорт җиһазлары, травмалар алуны булдырмый торган махсус эшкәртелгән өслекле бүрәнәләрдән һәм бүрәнәләрдән ясалган (ярыклар, сколлар булмау һ.б.) булырга мөмкин.

Урнашканда сертификацияләнгән җиһазлар каталогларына таянып эш итәргә кирәк.

Ял мәйданчыклары 
203. Торак төзелеше территориясендә өлкән яшьтәге халыкның ял итү һәм өстәл уеннары өчен билгеләнгән ял мәйданчыкларын оештыру мөмкин. Торак йортлар тәрәзәләреннән алып ял мәйданчыклары чикләренә кадәр ара 10 метрдан да ким булмаска тиеш, өстәл уеннары мәйданчыклары - 25 метрдан да ким булмаска тиеш.

Ял мәйданчыгында төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә гадәттә каты өслек төрләре, мәйданчыкның газон белән тоташу элементлары, яшелләндерү, ял итү өчен эскәмияләр, эскәмияләр һәм өстәлләр, урналар (ким дигәндә һәр эскәмиядә) керә, яктырту җиһазлары керә.

Мәйданны каплауны плитә куәте рәвешендә проектларга тәкъдим ителә. Ял мәйданчыкларын һәм балалар мәйданчыкларын берләштергәндә, балалар уеннары зонасында өслекнең каты төрләрен урнаштырырга киңәш ителми.

Парклар территорияләрендә чирәмдәге ял мәйданчыклары оештырылырга мөмкин.

 Этләрне йөртү өчен мәйданчыклар 
204. Этләрне йөртү өчен мәйданчыклар вәкаләтле органнар белән билгеләнгән тәртиптә килештерелгән урыннарда урнаштырыла.

Этләрне йөртү өчен мәйданчык территориясендә төзекләндерү элементлары исемлегенә төрле өслекләр, коймалар, эскәмияләр, урна, экскрементларны утильләштерү өчен контейнер, яктырту һәм мәгълүмат җиһазлары керә. Периметраль яшелләндерүне күздә тотарга тәкъдим ителә.

Этләрне йөртү өчен мәйданчыклар гомуми кулланылыштагы территорияләрдә, яшел утыртмалардан азат булган территорияләрдә, 110 кВт көчәнешле электр тапшыру линияләре астында, беренче һәм икенче поясларны су белән тәэмин итү чыганакларының санитар зонасыннан читтә урнаштырылырга тиеш.

Торак билгеләнештәге территорияләрдә урнашкан этләрне йөртү өчен мәйданнар күләме 400 - 600 кв.м, башка территорияләрдә - 800 кв.м, барлыкка килгән төзелеш шартларында мәйданчыкларның кечерәйтелгән күләме, булган территориаль мөмкинлекләрдән чыгып, кабул ителергә мөмкин.

Мәйданчык чигеннән алып торак һәм җәмәгать биналары тәрәзәләренә кадәр ара кимендә 25 метр, ә балалар учреждениеләре, мәктәпләр, балалар, спорт мәйданчыклары участокларына, ял мәйданчыкларына кадәр кимендә 40 метр булырга тиеш.

Мәйданны төзү, кагыйдә буларак, биеклеге 1,5 м булган җиңел металл челтәрдән башкарыла. Чикләнүнең элементлары һәм секцияләре арасындагы ераклык, аның аскы кырые һәм җире хайванга мәйданчыктан чыгып китәргә рөхсәт итәргә яки имгәнү китерергә тиеш түгел.

Мәйданчык территориясендә мәйданчыктан файдалану кагыйдәләре булган мәгълүмати стенд урнаштырылырга тиеш.

205. Йорт хайваннары хуҗалары үз хайваннарының экскрементларын җыю һәм утильләштерүне мөстәкыйль гамәлгә ашыралар.

Хайваннар хуҗалары үз хайваннарының башка хайваннарга һәм кешеләргә куркыныч йогынтысын булдырмаска, шулай ук әйләнә-тирәдәгеләр өчен санитария нормалары нигезендә тынлыкны тәэмин итәргә, гамәлдәге санитария-гигиена һәм ветеринария кагыйдәләрен үтәргә тиеш.

 Автостоянкалар мәйданчыклары 
206. Авыл җирлеге территориясендә автостоянкаларның түбәндәге төрләре урнашкан: автомобильләрне кыска вакытлы һәм озак саклау.

Автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау участогында төзекләндерү элементларының мәҗбүри исемлегенә түбәндәгеләр керә: өслекнең каты төрләрен, өслекләрне бәйләү элементларын, коймаларны яисә чүп-чар өчен кечкенә контейнерларны, яктырту җайланмаларын, мәгълүмати җиһазларны (күрсәткечләрне).

Автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау участокларына килү юллары җәяүлеләр юлларының төп юнәлешләре белән кисешмәскә тиеш.

Автотранспорт чараларын озак вакытлы һәм кыска вакытлы саклау участогы аша җәяүлеләр өчен транзит юллар оештыру рөхсәт ителми.

Автотранспорт чараларын озак һәм кыска вакытлы саклау участогы 3 м дан да ким булмаган киңлектәге яшел утыртмалар полосасы белән башка территориядән аерылырга мөмкин.

 Кече архитектура формалары 
207. Кече архитектура формаларын урнаштыру биналарны һәм корылмаларны төзүнең, реконструкцияләүнең һәм капиталь ремонтлауның проект документациясе, шулай ук төзекләндерү яисә эскиз тәкъдимнәре проектларының "төзекләндерү" бүлеге нигезендә гамәлгә ашырыла.

Кече архитектура формаларын проектлаганда һәм сайлаганда сертификацияләнгән эшләнмәләр каталогларыннан файдаланырга тәкъдим ителә. Тарихи төзелеш зоналары, җирлекнең үзәк үзәге, җирлекнең күп функцияле үзәкләре һәм зоналары өчен кече архитектура формалары индивидуаль проект эшләнмәләре нигезендә проектланырга тиеш.

208. Кече архитектура формаларына төп таләпләр түбәндәгеләр:

208.1. Территорияне төзекләндерү элементларының архитектура һәм ландшафт даирәсе характерына туры килүе;

208.2. Материалларның декоратив һәм эксплуатация сыйфатының югары булуы, тышкы мохит йогынтысын исәпкә алып, озак вакыт дәвамында аларны саклап калу;

208.3. Конструкциянең ныклыгы, ышанычлылыгы, иминлеге.

 Җәмәгать транспортын көтү павильоннары конструкциясе 
209. Җәмәгать транспортын көтү павильоннары конструкцияләре яктырту, навеслар, эскәмияләр, чүп савытлары һәм гражданнар һәм оешмалар белдерүләре өчен аерым щитлар белән җиһазланырга тиеш. Павлильонда тукталыш исеме, номеры һәм җәмәгать транспорты маршрутлары расписаниесе күрсәтелә.

 Тышкы реклама һәм мәгълүмат чаралары 
210. Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары.

210.1. Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары техника яктан төзек һәм эстетик яктан каралган булырга тиеш.

Гамәлдәге такталардан һәм режимлы табличкалардан тыш, тышкы мәгълүмат чаралары Мамадыш муниципаль районы башкарма комитеты белән килештерелгән паспорт нигезендә һәм аның нигезендә урнаштырыла һәм файдаланыла.

Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары хуҗалары аларны тиешенчә тәэмин итә, тышкы реклама һәм мәгълүмат чаралары урнаштыру урыннарын ремонтлау һәм җыештыруны үз вакытында җитештерә.

Реклама яки мәгълүмати хәбәрләр урнаштырмыйча тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чараларын урнаштыру һәм эксплуатацияләү, мәгълүмат кырын зарарлау, шулай ук тышкы реклама чараларын һәм полиэтилен пленка һәм башка материаллар белән мәгълүматны ябыштыру рөхсәт ителми.

Реклама яки мәгълүмат конструкциясе хуҗасы территорияне төзекләндерү һәм (яки) фасадның тышкы кыяфәтен монтаждан соң (демонтаждан) өч тәүлек дәвамында торгыза.

Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары, аларда фундамент блогы булганда, фундамент блогы белән бергә демонтацияләнергә тиеш.

Тышкы реклама һәм мәгълүмат чараларын беркеткәндә объектлар корылмаларына һәм корылмаларына зыян китерү, шулай ук аларның бөтенлеген, ныклыгын һәм тотрыклылыгын киметү рөхсәт ителми.

Тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чараларын тиешенчә тотмаган, җир кишәрлеген һәм аның тирәсендәге территорияне җыештыру һәм санитар карап тоту өчен тышкы реклама һәм мәгълүмат урнаштыру чаралары хуҗалары җаваплы.

210.2. Реклама конструкцияләренең тышкы төренә һәм урнашу урынына таләпләр җирле үзидарә органының аерым карары белән билгеләнә.

210.3. Тышкы мәгълүматны урнаштыру чаралары түбәндәге төрләргә мөмкин:

- көйләнгән конструкция;

- декоратив панно;

консол конструкциясе;

түбә конструкция;

витрин конструкция;

гамәлгә кую тактасы;

- режимлы табличка;

- модульле конструкция;

- күләм-киңлек композициясе;

- калкан конструкциясе;

- флаглар композициясе;

- Махсуслаштырылган конструкция.

210.4. Тышкы мәгълүматны урнаштыру чараларына гомуми таләпләр.

210.4.1. Тышкы мәгълүматны урнаштыру чараларын проектлау, әзерләү һәм урнаштыру Россия Федерациясе халыкларының мәдәни мирас объектлары (тарих һәм мәдәният һәйкәлләре), аларны саклау һәм куллану турында Россия Федерациясе законнары таләпләре һәм нормалары таләпләренә туры китереп башкарылырга тиеш.

210.4.2. Тышкы мәгълүмат чараларында мәгълүмат Россия Федерациясе дәүләт теле һәм Татарстан Республикасы дәүләт телләре турындагы законнар таләпләрен үтәгән килеш урнаштырылырга тиеш.

Ике яки аннан да күбрәк тел кулланган очракта, текстлар эчтәлек һәм техника бизәлеше буенча тиңдәш булырга, грамоталы һәм аңлаешлы итеп башкарылырга тиеш.

210.4.3. Мәгълүмат конструкциясе хуҗасы куркынычсызлык кагыйдәләрен теләсә нинди бозулар, шулай ук мәгълүмати конструкцияләрне монтажлау һәм эксплуатацияләү шартларын бозганда төзексезлекләр һәм авария хәлләре өчен җаваплы.

210.4.4. Тышкы мәгълүмат чараларын урнаштыру рөхсәт ителми:

1) күпфатирлы торак йортлар фасадларында:

- торак биналар чикләрендә, беренче һәм икенче катлар арасында урнашкан конструкцияләрдән тыш, торак булмаган бина биләгән урында;

- торак йортның үз чикләреннән иң күбе 1,5 метрга чыгып төзелгән торак булмаган биналар чикләреннән һәм мәгълүмат конструкциясен урнаштыручы зат тарафыннан биләнә торган заттан тыш, беренче һәм икенче катлар арасында урнашкан конструкцияләрдән тыш, торак йортның габаритларында урнашкан торак булмаган биналар чикләрендә;

- әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш, тәрәзә һәм ишек уемнарының, шулай ук витраж һәм витриналарның, шул исәптән төзелгән-кушып төзелгән биналарның тулысынча яисә өлешчә ябылуы рәвешендә;

- киртәләүче конструкцияләрдә, балконнарда, әгәр дә керү төркеменең проект тәкъдиме белән каралмаган булса;

- бер керү юлы булганда бер конструкциядән артык.

2) торак булмаган билгеләнештәге биналар фасадларында:

- биш каттан артык биеклектәге биналарда вертикаль консольный конструкцияләр;

- әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш, икенче кат тәрәзәләренең Нижняя дәрәҗәсеннән югарырак;

3) керү төркемнәренең фризларында, козырекларында:

- бер керү юлы булганда, бер конструкциядән артыграк;

- бер керү урыны булган керү төркеме фризында урнаштырыла торган яктылык тартмалары, фон конструкцияләре рәвешендә;

4) административ-офис, сәүдә, мәдәни-күңел ачу, мондый объект проектында каралмаган 400 кв. метрдан артык мәйданлы спорт объектларында;

5) индивидуаль яисә күпфатирлы торак йортлар территориясендә аерым торучы конструкцияләр рәвешендә;

6) яба һәм каплап тора торган проемалар, витриналар, тәрәзәләр, арок, архитектура детальләре һәм декоратив-сәнгати бизәлеш, биналарда суперграфик, әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш;

7) фасадның архитектура үзенчәлекләрен исәпкә алмыйча;

8) эркерларда, колонналарда, пилястраларда, балконнарда;

9) мемориаль такталардан 2,0 м ераклыкта;

10) адреслы атрибутиканы каплый торган (урам исемнәре һәм йорт номерлары күрсәткечләре);

11) 2 каттан артык биеклектәге биналарның аулак торналарында;

12) декоратив паннодан, модульле конструкцияләрдән, шулай ук банк операцияләрен гамәлгә ашыручы оешмалар өчен автозаправка станцияләрендә күләм-киңлек композицияләре рәвешендәге конструкцияләрдән тыш, алмаш мәгълүмат белән;

13) "кулланучылар хокукларын яклау турында" Федераль законның 9 статьясы нигезендә мәҗбүри булмаган мәгълүматны (оешманың фирма исеме (исеме), аның урнашкан урыны (адресы) һәм эш режимы турында мәгълүмат), атап әйткәндә, товарлар һәм хезмәт күрсәтүләр юнәлешләрен, исемлекләрен, биналарны арендалау, сату турындагы мәгълүматны, модуль конструкцияләр, шулай ук Калкан һәм витрина конструкцияләре рәвешендәге койма яки бина;
14) текстлы мәгълүматтан башка сурәтләр генә булган;

15) фасадның архитектур фоны белән төсләре буенча туры килмәүчеләр;

16) яктыртуның ачык ысулын кулланып;

17) флаглы композицияләрдән, шулай ук 6,0 м дан артык озынлыктагы яктылык тартмалары рәвешендәге көйләнгән конструкцияләрдән тыш, тукыма материаллар әзерләүдә кулланыла;

18) мәгълүмат конструкциясенең бер төрен кулланып, мәгълүматны кабатлаучы, моңа түбәндәгеләр керми:

- Россия Федерациясе дәүләт теле һәм Татарстан Республикасы дәүләт телләре турындагы закон таләпләрен үтәү нигезендә башкарылган мәгълүмат;

- берничә урам киселешендә яисә ике урам арасындагы территориядә урнашкан бинаның һәр фасадында урнаштырылган мәгълүмат;

- автозаправка станцияләре фасадларында урнаштырыла торган мәгълүмат;

19) кабартылган конструкцияләр, штендерлар рәвешендә;

20) түбәнең (парапетның, фризның) өске тамгасыннан югарырак төзелгән-кушып төзелгән биналарның (тамбурларны да кертеп);

21) телефон номерларын, сайтларын, электрон почта адресларын күрсәтеп.

210.5. Тышкы мәгълүмат урнаштыру чараларының аерым төрләренә таләпләр.

210.5.1. Өстәмә конструкция - диварларның тышкы өслегендә, фризлар, козыреклар, фронтоннар биналарында, керү яки тәрәзә (витриналар) өстендәге стационар булмаган сәүдә объектларында, диварлар өслегеннән 0,2 м ераклыгында, фонсыз конструкция рәвешендә, яктылык тартмасы рәвешендә, беркетү элементларыннан, текстлы мәгълүматны, декоратив элементларны, һәм (яки) билгеләрне үз эченә алган мәгълүмати кыр, яки стена өслегенә турыдан-туры төшерелгән сурәтләрдән торган мәгълүмати кыр рәвешендә урнаштырыла торган мәгълүмат конструкциясе.

Җанлы конструкцияләрне урнаштыру рөхсәт ителми:

1) бинаның катлары тәрәзәләре арасында, стационар булмаган сәүдә объекты арасында  2/3 артык биеклектә;

2) бинаның катлары тәрәзәләре, стационар булмаган торговая объекты арасында арка тәрәзәләре биеклектән 1/2 артык биеклектә;

3) текстлы мәгълүматның биеклеге фриз биеклегеннән 2/3 артык (шул исәптән төзелгән-кушып төзелгән биналар);

4) бер катлы биналарда (шул исәптән төзелгән-кушып төзелгән биналарда) фризның биеклеге яисә биеклеге, керү төркемнәре, ут тартмалары, фризда урнаштырыла торган фонлы конструкцияләр рәвешендәге стационар булмаган сәүдә объектлары;

5) бинаның фронтон биеклегеннән 1/2 артык биеклеге, стационар булмаган торговая объекты;

6) козырегында 0,5 м дан артык биеклектә;

7) фасад озынлыгының 70%тан артыграгын;

8) 0,5 м биеклектәге беренче кат чикләрендә, проемалар һәм биеклек арасында 1,5 м дан артык, Угловая участокларында 50% тан артык простенка озынлыгы;

9) мәгълүматны башка телләрдә кулланганда, әлеге Кагыйдәләрдә билгеләнгән конструкциянең озынлыгы 50%тан артыгракка арттырылган озынлык;

10) төрле телләрдә язуларның тиңдәшсез зурлыкларын һәм шрифтларын кулланып;

11) беренче, цоколь яисә подвал катларының тышкы стеналарын өслектә урнаштырганда җир өсте дәрәҗәсеннән түбәнге кырыйга кадәр 0,6 м түбәнрәк;

12) проемалар булган очракта, тоташ пыялалану, фриз, фронтон булмаган очракта икенче каттан югарырак, моңа конструкцияне урнаштыру күздә тотыла торган тәрәзә уемының биеклеге ике биеклектән арткан очраклар керми;

13) икенче каттан югарырак тоташ пыялалауда урнашканда бер конструкция күләмендә;

14) әлеге Кагыйдәләрдә каралган очраклардан тыш, бер-берсе өстендәге фонлы конструкцияләр һәм яктылык тартмалары рәвешендә;

15) өслеге бина стенасына, стационар булмаган сәүдә объектына, керү төркеменә, козырекларга параллель урнашмаган фризда фонлы конструкцияләр һәм яктылык тартмалары рәвешендә;

16) бинада фонлы конструкцияләр фоны төсен, фриз төсеннән аерылып торган стационар булмаган сәүдә объектын кулланып;

17) беренче каттагы яисә беренче каттагы проемалар арасында урнашканда фон конструкцияләре һәм яктылык тартмалары рәвешендә;

алмаштырылган мәгълүмат белән;

19) бинаның фасадларында стенага турыдан-туры ясалган сурәт белән, алар настенный конструкцияләрнең башка төрләрен куллануны күздә тота;

20) мәгълүмат тапшыруның динамик ысулыннан файдаланып;

21) фронтонда, өске каттагы фризда конструкцияне рөхсәт (килештерү) нигезендә билгеләнгән, конструкцияне урнаштыру урыны өстендә урнаштырылган түбә конструкциясе булганда, аның гамәлдә булу срогы тәмамланган, моңа бердәм мәгълүмати эчтәлекле түбә конструкциясе белән берләштерелгән түбә конструкциясеннән тыш (бер эшчәнлек турында гомуми мәгълүмат);

24) бинаның стенасы яссылыгын, карниз дәрәҗәсеннән алып скат түбә очына кадәр 3,0 м дан да ким булмаган биеклектә стационар булмаган сәүдә объекты биеклегеннән югарырак;

23) бер конструкция күләмендә түбә яссылыгын бинаның диварыннан, стационар булмаган торговая объектыннан аеручы карниз дәрәҗәсеннән югарырак.

210.5.2. Декоратив панно - гомуми мәйданы 1500 кв. метрдан артык булган сәүдә-офис, мәдәни-күңел ачу, җитештерү, Складская һәм спорт билгеләнешендәге аерым объектларның фасадларында гына урнаштырыла торган мәгълүмати корылма.

Әлеге конструкциянең мәгълүмати кыры ныклы яки тукыма нигезендә башкарылырга тиеш, мәгълүмати кыр һәм каркасның тоташу урыннары яшерелергә һәм декоратив бизәлгән крайларга (шул исәптән багет, сәнгать декоры элементларына) ия булырга тиеш.

Декоратив панноларны урнаштыру рөхсәт ителми:

1) беренче кат дәрәҗәсеннән түбәнрәк;

2) ишек һәм тәрәзә уемнары арасында, витриналардан тыш;

3) эчке яктылыксыз баннер тукыма кулланып;

4) мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып.

210.5.3. Консоль конструкция - бинаның фасады яссылыгына туры почмак белән куелган мәгълүмати конструкция, стационар булмаган сәүдә объекты локальләштерелгән, Угловая кишәрлекләрдә, Малая конструкцияләр рәвешендәге диварның композицион тышкы өслеге буенча.

Конструкция конструкцияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:

1) биеклеге һәм озынлыгы 1,0 м дан артыграк;

2) фасад өстеннән 0,2 м дан артыграк ераклыкта;

3) бер-берсеннән 10 м ераклыкта;

4) фасад читеннән 0,2 м ераклыкта һәм конструкциянең аскы кырыена кадәр җир дәрәҗәсеннән 2,5 м дан кимрәк булса;

5) бинага керү урыннарында;

6) мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып, банк операцияләрен гамәлгә ашыручы оешмалар өчен консольный конструкцияләрдән тыш.

210.5.4.  Түбә конструкциясе - стационар булмаган сәүдә объектының,бинаның авыш түбәсенең югары билгесеннән югары (конек) яисэ яссы түбәнең (парапет) югары билгесеннән тулысынча югары, әлеге бинаның гомуми мәйданының 100% ын алып торган, оешма тарафыннан урнаштырылучы, эчке яктан яктыртылучы яктырткычлы хәрефләр һәм символлар (логотиплар, саннар, билгеләр, сәнгати элементлар) рәвешендә күләмле мәгълүмати конструкция;   

Түбә конструкцияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:

1) текстлы мәгълүматның биеклеге:

- бер катлы биналар, стационар булмаган сәүдә объектлары өчен 0,5 м дан артык;

- 2,0 м артык - 2 - 5 катлы биналар өчен;

- 2,5 м дан артык - 6 - 9 катлы биналар өчен;

- 10 - 15 катлы бина өчен 3,0 метрдан артык;

- 4,0 м дан артык - 16 һәм аннан да күбрәк катлы биналар өчен;

- биеклеккә карата чикләүләрсез - төзелеш мәйданы 15 мең кв. метрдан артык булган эре торговая үзәкләре биналары өчен;

2) озынлыгы:

- алар урнаштырылган фасадның туры төгәлләнү озынлыгының 1/2 өлешеннән күбрәге;

- фасадның йомгаклау өлеше (парапет) биеклеге ишелеп төшкәндә төгәлләнү фрагменты озынлыгының 2/3 еннән артыгы;

3) күпфатирлы торак йортларда;

4) Россия Федерациясе дәүләт теле һәм Татарстан Республикасы дәүләт телләре турындагы законнар таләпләре нигезендә башкарылган мәгълүматны кабатлый торган конструкцияләрдән тыш, бинада, стационар булмаган сәүдә объектында бердән артык;

5) әлеге бинада гамәле тәмамланмаган рөхсәт нигезендә билгеләнгән рөхсәт булганда, реклама конструкциясе түбә җайланмасы рәвешендә;

6) әлеге бинада рөхсәткә (килештерүгә) ярашлы рәвештә билгеләнгән булса, аның гамәлдә булу срогы вертикаль тәртиптә көйләнгән конструкция, фронтонда, югары каттагы фризында, түбә конструкциясе белән бердәм мәгълүмати эчтәлек белән берләштерелгән дивар конструкциядән тыш (бер эшчәнлек турында гомуми мәгълүмат);

7) алмаштырылган мәгълүмат белән;

8) мәгълүмат тапшыруның динамик ысулыннан файдаланып;

9) текстлы мәгълүматның биеклеге 1/3 тән артык өстәмә символларның (логотипларның, саннарның, билгеләрнең, сәнгать элементларының) биеклеге.

210.5.5. Витрина конструкциясе - бинада урнашкан фонлы конструкция яки яктылык тартмасы рәвешендәге мәгълүмат конструкциясе, витринаның эчке ягыннан стационар булмаган сәүдә объекты, тәрәзә уемы, ул каркастан, декоратив бизәлешле кранлы мәгълүмат кырыннан, тәрәзә уемы мәйданыннан 1/4 артык булмаган эленгән элементлардан тора (витринаның биеклеге буенча витринаны ябыштыру күләменең яртысы һәм озынлыгы буенча клевитринаны ябыштыру күләменең яртысын).

Витрина конструкцияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:

1) мәйданы 2,0 кв. м булган тәрәзә уемында;

2) витринаның пыялалануыннан алып витрин конструкциягә кадәр ара ераклыгында урын ягыннан 0,15 м дан кимрәк;

3) тәрәзә бизәлешен исәпкә алмыйча;

4) витрин пыяласы өслегенең бизәкләре һәм декоратив пленкалары рәвешендә;

5) яктылык тартмалары витринасына пыяла кую юлы белән;

6) мәгълүмат тапшыруның динамик ысулыннан файдаланып;

7) витрин конструкцияләр арасында 1,5 м дан кимрәк ераклыкта.

210.5.6. "К%улланучылар хокукларын яклау турында" Федераль законның 9 статьясы нигезендә мәҗбүри булмаган мәгълүматны (оешманың фирма исеме (исеме), аның урнашкан урыны (адресы) һәм эш режимы турында мәгълүмат), атап әйткәндә, товарлар һәм хезмәт күрсәтүләр юнәлешләрен, исемлекләрен, биналарны арендалау, сату турындагы мәгълүматны, модуль конструкцияләр, шулай ук щит һәм витрина конструкцияләре рәвешендәге койма яки бина;
Учреждение тактасында урнаштырыла торган мәгълүмат кулланучыларга Татарстан Республикасының ике дәүләт телендә дә җиткерелергә тиеш.

Учреждение тактасын, режим тактасын урнаштыру рөхсәт ителми:

1) 0,6 м озынлыгында һәм 0,8 м биеклектә (гамәлгә куелган такта);

2) 0,4 м озынлыгында һәм биеклеге 0,6 м дан артык (режимлы табличка);

3) 0,6 м озынлыгында һәм 0,4 м дан артык биеклектә (трафарет матбугатын ясау ысулы белән керү төркемнәрен пыялалауга урнаштырыла торган режимлы табличка);

4) оештыру-хокукый рәвешенә бәйсез рәвештә бер оешма өчен икедән артык, бер бинада бер шәхси эшкуар, стационар булмаган торговая объекты, киртә;

5) конструкция әзерләнгән материал буенча тиңдәшсез зурлыгы буенча аерылып торучылар;

6) трафарет мөһере ясау ысулы белән башкарылган керү төркемнәрен (ишекләрне) пыялалауда бердән артык;

7) , коймадагы вывескалардан тыш, яктырткычлар кулланып;

8) фонсыз конструкцияләр рәвешендә;

9) керү юлының бер ягыннан икедән артык;

10) чикләү секциясеннән читтә;

11) төзелеш, үтә күренмәле киртәләрдә, баскычларның, балконнарның, көймәләрнең коймаларында;

12) җәмәгать туклануы стационар предприятиеләре каршындагы сезонлы кафеларның киртәләү конструкцияләрендә;

13) киртә дәрәҗәсеннән югарырак;

14) мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып.

210.5.7.  Модульле конструкция - бер бинада берничә оешма урнашкан очракта, шәхси эшмәкәрләрнең нинди оештыру-хокукый формасында булуына карамастан, бинаны яисә оешманы яисә алар янындагы парковка урынын эксплуатацияләү өчен бирелгән жир кишәрлегендә яисә шундый жир кишәрлеге белән кушылган жир кишәрлегендә яисә бинаның коймасында, бинада урнаштырылган, бердәм блокка берләштерелгән модульләр рәвешендәге алтактаның бер төре.   

Модуль конструкция түбәндәгеләр рәвешендә урнаштырылырга мөмкин:

- декоратив панно;

консоль конструкциясе;

- вывескалар, режим табличкасы, керү төркемнәрен пыялалауда башкарылган тактадан тыш;

- зур форматтагы күләм-киңлек композициясе.

Модульле конструкцияләргә әлеге пунктта каралган үзенчәлекләрне үтәгәндә мәгълүмат конструкциясенең тиешле төре өчен билгеләнгән таләпләр кагыла.

Модульле конструкцияләр урнаштыру рөхсәт ителми:

1) биеклеге 6,0 м дан артык һәм 2,0 м дан да кимрәк (консольная конструкция);

2) биш каттан артыграк биеклектәге биналарда (консольная конструкция);

3) күпфатирлы торак йортлар фасадларында, төзелгән-янкормалы биналардан (консольная конструкция) тыш;

4) бер блокта һәм бер бинада модуль элементларының мәгълүмати кырын һәм яктырту ысулларын әзерләүнең төрле материалларын кулланып;

5) бер конструкциядә кимендә өч модульле элемент саны;

6) декоратив панно рәвешендәге модульле конструкция булганда консольных;

7) кронштейн рәвешендә модульле конструкция булса, декоратив панно рәвешендә;

8) бер корылма рәвешендәге бер бинада икедән артык блок;

9) биеклеге һәм озынлыгы 1,5 метрдан артык (гамәлгә кую тактасы, режимлы табличка);

10) куела торган простенка озынлыгының 2/3 өлешеннән артыгы (гамәлгә кую тактасы, режимлы табличка);

11) керү юлының бер ягыннан күбрәк (гамәлгә кую тактасы, режимлы табличка).

210.5.8.  Күләмле- пространстволы композициясе - оешманың фирменный атамасы турында кыска мәгълүмате булган,  мәйданы 1500 кв.метрдан зур     булган халык күп йөри торган корылмалар һәм биналар өчен  бренд булган,нейтраль төсләрдәге материаллар (соры, саргылт, графит, кара, көрән һ.б.төсләрдә) белән тышланган фундаменттан, каркастан торган, эре (6,0 м) яисә кечкенә (6,0 метрдан биек булмаган) индивидуаль рәвештә эшләнгән аерым торучы декоратив-мәгълүмати конструкция.    

Күләм-киңлек композицияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:

1) оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;

2) фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техника мөмкинлеге булмаган очракларда;

3) бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;

4) мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;

5) стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;

6) конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;

7) тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юллар, юл йөрү юлларында, машина кую һәм машина кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;

8) яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;

9) агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия;

10) профнастил, тукыма материаллар әзерләгәндә файдаланып;

11) мәгълүмати өслекләрне алмаштырылган сурәтле, шулай ук медиа-экраннар белән берләштерелгән кече форматта урнаштыру;

12) мәгълүмати кырда фоторәсем белән;

13) автомобильләргә ягулык салу станцияләреннән тыш, гомуми мәйданы 5000,0 кв. метрдан кимрәк булган биналар өчен эре форматта;

14) мәгълүматны тапшыруның динамик ысулын кулланып, медиа-экраннардан тыш, ягулыкка бәяләр турындагы мәгълүмат белән автозаправка станцияләренең стелы;

15) гомуми мәйданы 1500 кв. м дан артык булган биналар, массакүләм килү корылмалары өчен бренд кулланмыйча.

210.5.9. Капчыклы корылма - мәйданы 6,0 кв. м дан артмаган эчке яисә тышкы яктырткычлы аерым мәгълүмати конструкция, биеклеге 4,0 м дан артмаган, ул фундаменттан, каркастан, декоратив элементлардан, мәгълүмат кырыннан нык нигездә 6,0 кв. м дан артмаган.

Яклаучы конструкцияләрне урнаштыру рөхсәт ителми:

1) оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;

2) фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техника мөмкинлеге булмаган очракларда;

3) бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;

4) мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;

5) стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;

6) конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;

7) тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юллар, юл йөрү юлларында, машина кую һәм машина кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;

8) яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;

9) агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия;

10) профнастил, тукыма материаллар әзерләгәндә файдаланып;

11) мәгълүмат конструкциясен декоратив-сәнгать бизәлешеннән башка;

12) гомуми файдаланудагы территориянең чикләрен билгеләүче кызыл сызыклы җир кишәрлеге чигеннән 6,0 м ераклыкта;

13) мәгълүмат тапшыруның динамик ысулын кулланып.

210.5.10. Флаг композициясе - нигездән, бер яки берничә флагштоктан һәм йомшак тукымадан (мәгълүмати кырлардан) торган аерым торучы мәгълүмати конструкция.

Флаг композицияләрен урнаштыру рөхсәт ителми:

1) оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;

2) фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техника мөмкинлеге булмаган очракларда;

3) бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;

4) мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;

5) стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;

6) конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;

7) тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юллар, юл йөрү юлларында, машина кую һәм машина кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;

8) яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;

9) агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия;

10) киңлеге буенча флагштоклар арасыннан зуррак булган мәгълүмати кыр габаритлары белән.

210.5.11. Махсуслаштырылган конструкция - халыкны яклау һәм куркынычсызлыкны тәэмин итү өлкәсендә социаль әһәмияткә ия мәгълүмат турында халыкка хәбәр итү өчен билгеләнгән аерым мәгълүмати конструкция, шулай ук фундаменттан, каркастан, нейтраль чәчәкләр материалы белән уратып алынган спорт-массакүләм чаралар турында мәгълүмат кыры, электрон экран рәвешендәге мәгълүмат кыры, ул эре Торговая һәм спорт-, мәдәни-күңел ачу комплексларының җир кишәрлекләре мәйданы 3 гектардан артык булган җир участокларында урнашкан видеосурәтләрне күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Махсуслаштырылган конструкцияләрне урнаштыру рөхсәт ителми:

1) оешманың, индивидуаль эшкуарның бинасы һәм урнашкан урыны, шулай ук аны эксплуатацияләү яисә парковка урыннарын оештыру өчен бирелгән җир кишәрлеге булган милекчесенә, хуҗасына, кулланучыга караган җир кишәрлеге чикләрендә;

2) фундаментны декоратив бизәлешеннән башка күмеп китүнең техника мөмкинлеге булмаган очракларда;

3) бер җир кишәрлеге чикләрендә, гамәлдәге төзелеш, янгын һәм санитария нормаларын һәм кагыйдәләрен исәпкә алып башкарылган территорияне төзекләндерү буенча проект карары белән нигезләмичә, бер җир кишәрлеге чикләрендә берәр аерым урнаштырылган мәгълүмат конструкциясе булганда;

4) мондый объект проектында каралмаган җир кишәрлеге чикләрендә бердән артыграк йә аерым торучы башка мәгълүмат конструкциясе булганда;

5) стационар булмаган сәүдә объекты, индивидуаль яисә күпфатирлы торак йорт белән шөгыльләнүче җир кишәрлеге чикләрендә;

6) конструкция фундаментыннан бинаның нигезенә кадәр 6,0 м ераклыкта;

7) тротуарларда һәм җәяүлеләр өчен юллар, юл йөрү юлларында, машина кую һәм машина кую урыннары өчен билгеләнгән урыннарда;

8) яшел утыртмалар (агачлар, куаклар) урынына;

9) агач кәүсәләреннән 5,0 м ераклыкта томаланган фундаментка ия;

10) профнастил, тукыма материаллар әзерләгәндә файдаланып.

 VI. Коммуникацияләрне төзегәндә, ремонтлаганда, реконструкцияләгәндә җир эшләрен уздыруга төп таләпләр 
211. Юл өслекләрен грунт белән каплауга яисә ачуга бәйле эшләр (җир асты коммуникацияләрен салу, реконструкцияләү яисә ремонтлау, свай һәм шпунт тутыру, электр тапшыру линияләре терәкләрен, элемтә, яктырту терәкләрен урнаштыру (алмаштыру), яктырту планын төзү, грунт планировкасы һәм башка эшләр) Татарстан Республикасы Мамадыш муниципаль районы башкарма комитеты тарафыннан бирелгән язма рөхсәт (җир эшләрен җитештерү ордеры) булганда гына башкарыла.

212. Торак пункт территориясен төзекләндерүгә бәйле җир, төзелеш һәм ремонт эшләрен оештыру һәм уздыру тәртибе, җир эшләрен җитештерүгә ордер алу Мамадыш муниципаль районы җирле үзидарә органнарының хокукый актларының билгеләнгән таләпләре нигезендә гамәлгә ашырыла.

213. Кирәк булганда агач һәм куакларны кисү, кронирлау яисә утырту кирәк булганда, билгеләнгән тәртиптә җирлекнең Башкарма шәһәр комитеты рөхсәтен агач кисүгә, кронировкага яисә утыртуга рәсмиләштерергә кирәк.

214. Торак пункт юллары буенча хәрәкәтне вакытлыча чикләү яисә туктату, авыл җирлеге башкарма комитетының вәкаләтле органы тарафыннан бирелә торган рөхсәт нигезендә, юлның ике ягында да мәҗбүри рәвештә заказчылар һәм эшләр җитештерүчеләр турында барлык кирәкле белешмәләрне, эшләр срокларын, әйләнеп узуның мөмкин булган маршрутларын үз эченә алган мәгълүмати щит урнаштырыла. Күрсәтелгән калканның рәвеше һәм эчтәлеге рөхсәт бирү буенча муниципаль хезмәт күрсәтүнең тиешле административ регламенты белән билгеләнә.

215. Вакыты узган ордерлар буенча коммуникацияләр төзегәндә, ремонтлаганда, реконструкцияләгәндә җир эшләре үз белдеге белән башкарыла.

 VII. Уңайлы мохиткә аерым таләпләр 
216. Торак мохитен төзекләндерү объектларын, урамнарны һәм юлларны, мәдәни-көнкүреш хезмәт күрсәтү объектларын проектлаганда, өлкән яшьтәге затлар һәм инвалидлар өчен торак пунктлар тирәлегеннән файдалану мөмкинлеген, әлеге объектларны өлкәннәрнең һәм инвалидларның күчеп йөрүенә ярдәм итә торган элементлар һәм техника чаралары белән җиһазландыруны күздә тоту тәкъдим ителә.

Өлкән яшьтәге затларны һәм инвалидларны хәрәкәткә китерүче техника чаралары һәм җайланмалар проектлау, төзү, урнаштыру, расланган проект документациясе нигезендә яңа төзелештә заказчы тарафыннан гамәлгә ашырылырга тәкъдим ителә.

 VIII. Биналар (алардагы биналар) милекчеләренең һәм янәшәдәге территорияләрне төзекләндерүдә корылмаларның катнашу тәртибе 
217. Авыл җирлеге территорияләренең һәм торак пунктларның тиешле санитар торышын тәэмин итү, әйләнә-тирә мохитне пычратудан саклау һәм яклау чараларын гамәлгә ашыру максатларында авыл җирлеге территориясен җыештыру һәм санитар карап тоту өчен аларны хуҗалык итүче субъектларга һәм физик затларга янәшәдәге территорияләр буларак беркетәләр.

218. Территорияләрне (җир кишәрлекләрен) җыештыру, чистарту һәм санитар карап тоту эшләрен җитештерү бурычлары, аларның оештыру-хокукый рәвешләренә бәйсез рәвештә, законда яисә шартнамәдә башкасы каралмаган булса, түбәндәге тәртиптә физик һәм юридик затларга йөкләнә:

218.1. идарәче оешмалар - күпфатирлы йортларның йорт яны территориясе, шулай ук күпфатирлы йорт территориясе каршындагы җир кишәрлеге, төп фасад ягыннан 10 м радиуста яисә урамның машиналар йөрү өлешенә кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);

218.2. социаль өлкә учреждениеләре (мәктәпләр, мәктәпкәчә учреждениеләр, мәдәният, сәламәтлек саклау, физкультура һәм спорт учреждениеләре) - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территорияләр, шулай ук учреждение территориясе алдындагы җир кишәрлеге, 10 м радиуста төп фасад ягыннан яисә урамның машина йөрү өлешенә кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта) башка яктан - 10 м радиуста;

218.3. Күпфатирлы торак йортларда төзелгән торак булмаган биналарны эксплуатацияләүче затлар якын-тирәдәге территорияне озынлыкка - биналарның бөтен озынлыгы буена, киңлегенә - 10 м ераклыкта яисә машина йөрү  өлеше бордюрына кадәр (машина юлы  буйлап урнашкан очракта) идарәче оешма белән килешү булмаган очракта, җыештыра;

218.4. Сәнәгать предприятиеләре һәм барлык милек рәвешләрендәге оешмалар - аларга килү юллары, тротуарлар, аларга якын коймалар, санитар-яклау зоналары. Предприятиеләрнең санитар-яклау зоналары гамәлдәге санитария кагыйдәләре һәм нормалары таләпләре нигезендә билгеләнә;

157.5. йорт салучы - 50 м радиуста төзелеш мәйданчыклары янындагы территорияләр һәм гамәлдәге төзелеш нормалары һәм кагыйдәләре нигезендә 50 м радиуста аларга килү юллары;

157.6. Торак йортлар хуҗалары - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә (яки, җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән очракта, җир кишәрлеге фактта урнашкан җир кишәрлеге чиге буйлап) һәм территорияләр, 5 м ераклыктагы яисә урамның машина юлына кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);

218.7. стационар булмаган объектлар (лоткалар, киосклар, павильоннар һәм башка стационар булмаган сәүдә объектлары) һәм сезонлы кафелар хуҗалары - җир участогы объектын урнаштыру өчен бирелгән территория һәм аның янәшәсендәге территория урынның тышкы чигеннән алып урам юлына кадәр 10 м ераклыкта (юл буйлап объект урнашкан очракта);

218.8. Базарларның идарәче компанияләре, сәүдә һәм җәмәгать туклануын оештыру (рестораннар, кафелар, кибетләр) - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территорияләр һәм аның янәшәсендәге территорияләр кишәрлек чикләреннән 50 м радиуста һәм урамның машина юлы өлешенә кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);

157.9. Биналарның, корылмаларның милекчеләре яисә башка хокук ияләре - бина, корылма периметры, бирелгән җир участогы чикләре һәм аның янәшәсендәге территория участок чикләреннән 10 м радиуста һәм урамның машина юлына кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта);

218.10. Автомобиль юлының бүленгән полосасы чикләрендә һәм башка җир кишәрлекләрендә урнашкан ягулык салу станцияләре - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә һәм аның янәшәсендәге территория кишәрлек чикләреннән 50 м радиуста һәм проезжая өлешенә кадәр;

157.11. гараж кооперативлары - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территорияләр, участок чикләреннән 50 м радиустагы якын территория һәм урамның юл өлешенә һәм аларга килү юлларына кадәр;

218.12. Гражданнарның бакчачылык, яшелчәчелек һәм Дача коммерциягә карамаган берләшмәләре - бирелгән җир кишәрлеге территориясе һәм җир кишәрлеге чикләреннән 10 м радиуста якын территория (юл буйлап объект урнашкан очракта);

218.13 җирләү урыны - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә һәм җир кишәрлеге чикләреннән 10 м радиуста якын территория;

218.14. Гомуми файдаланудагы территорияләр - бурычлар вәкаләтле органнарга йөкләнә;

157.15. Җир кишәрлекләренең хокук ияләре - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә (яки, җир кишәрлеге билгеләнгән тәртиптә рәсмиләштерелмәгән очракта, җир кишәрлегенең фактта барлыкка килгән чиге буенча) һәм җир кишәрлегенең тышкы чигеннән алып йә урамның машина юлына кадәр 5 м ераклыктагы территорияләр (юл буйлап объект урнашкан очракта);

157.16. Автотранспорт чараларын озак һәм кыска сроклы саклау тукталышлары хуҗалары - бирелгән җир кишәрлеге чикләрендә территория һәм җир кишәрлегенең тышкы чигеннән 10 м ераклыкта һәм урамның машина юлына кадәр (юл буйлап объект урнашкан очракта) янәшәдәге территория.

 IX. Кагыйдәләр таләпләренең үтәлешен тикшереп тору 
219. Физик һәм юридик затлар, вазыйфаи затлар әлеге Кагыйдәләрдә билгеләнгән авыл җирлеге территориясен төзекләндерү таләпләренең үтәлешен тәэмин итәләр.

220. Әлеге кагыйдәләрне бозу административ хокук бозулар турында Татарстан Республикасы кодексы нигезендә җаваплылыкка китерә (әлеге кагыйдәләрнең федераль законнарда һәм Россия Федерациясенең башка норматив хокукый актларында каралган нормаларны һәм кагыйдәләрне үз эченә алган нигезләмәләреннән тыш, аларны үтәмәгән өчен административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе Кодексы нигезендә җаваплылык билгеләнгән).
221. Төзекләндерү өлкәсендә законнар һәм муниципаль хокукый актлар таләпләрен үтәмәгән яисә тиешенчә үтәмәгән өчен җаваплылыкка җәлеп итү күрсәтелгән таләпләрне үтәүдән һәм кертелгән хокук бозуларны бетерүдән затны азат итми.

222. Торак йортның милекчесе (милекчеләре), торак йортның бер яисә берничә фатирының, торак булмаган бинаның (биналарның) бер яисә берничә фатирының милекчеләре (милекчеләре) объектны тиешенчә кулланмый һәм карап тота торган очракта, әлеге Кагыйдәләрнең фасадка, Внешняя кыяфәткә, түбәгә (түбәгә), объектның башка конструкцияләренә таләпләрне берничә тапкыр бозуында чагылган очракта, шул исәптән объектны иске хәлгә китергәндә (гамәл кылмаучылык), яраксыз яисә авария хәлендәге хәлгә китергәндә һәм әлеге хәлләр административ җаваплылыкка җәлеп итү турындагы законлы көченә кергән карарлар белән рәттән ике тапкыр расланса, - вәкаләтле орган судка мөрәҗәгать итәргә һәм объектның милекчесенә (яисә) әлеге объектның милекчесенә ремонт ясауны тиешле хәлгә китерүне (яки) әлеге объектның милекчеләренә әлеге объектның халәтенә туры китерү (яки) таләпләрне гамәлгә ашырырга тиеш.